Recensie

Recensie Muziek

Nieuwe muziek bij profetische film uit 1924 over stad zonder Joden

Filmmuziek Olga Neuwirth componeerde een nieuwe soundtrack voor de film ‘Die Stadt ohne Juden’, de huiveringwekkende satire uit 1924. Ensemble Klang speelt de Nederlandse première: „Deze film is een waarschuwing voor alle tijden.”

Still uit ‘Die Stadt ohne Juden’ uit 1924.
Still uit ‘Die Stadt ohne Juden’ uit 1924. Foto Filmarchiv Austria

Het beeld is overbekend: een goederentrein vol Joden, klaar om te worden gedeporteerd. Het is een embleem van het meest verdorvene waartoe de mens in staat is gebleken, de industriële vernietiging van zijn medemens. Alleen: dit beeld is gemaakt in 1924, negen jaar voor Hitler aan de macht kwam, veertien jaar voor de Kristallnacht, zestien jaar voor de ingebruikname van Auschwitz. In 1924 was dit een grap.

Die Stadt ohne Juden is expressionistische satire van de Oostenrijkse cineast H.K. Breslauer, naar het succesvolle, twee jaar oudere boek van Hugo Bettauer, over een politicus die alle Joden de stad uitzet – niet per se uit overtuiging, maar om de gunst van ‘het volk’ te winnen. Het stadsleven zonder cultuur en wetenschap blijkt echter bloedstollend saai, en de Joden krijgen het vriendelijke verzoek terug te keren. De verloren gewaande film kwam vijf jaar geleden stomtoevallig boven water op een Parijse vlooienmarkt. Hij is nu twee keer te zien in Nederland, met een spectaculaire nieuwe soundtrack van de Oostenrijkse componiste Olga Neuwirth.

Still uit ‘Die Stadt ohne Juden’ uit 1924. Foto Filmarchiv Austria

Neuwirth behoort tot „de werkelijke grote componisten van vandaag”, zegt dirigent Christian Karlsen (1985), die de uitvoeringen door Ensemble Klang leidt. Pete Harden (1979), gitarist en artistiek leider van Klang, noemt de concerten „een van de belangrijkste projecten” die het ensemble ooit heeft gedaan. Neuwirth put vrijelijk uit pop en rock en schrijft voor on-klassieke instrumenten als saxofoon en elektrische gitaar – geen wonder dat ze hoog op het verlanglijstje van Klang stond. Maar, benadrukken Harden en Karlsen: het belang en de impact van Die Stadt ohne Juden ontstijgen het zuiver muzikale.

Caleidoscopisch

„Onbedoeld profetische beelden”, noemt Karlsen het: „Soms denk je dat je naar een documentaire zit te kijken, maar het is fictie.” Met haar „caleidoscopische compositiestijl” creëert Neuwirth „een contrapunt” en plaatst de film in een historische context. Het verleden komt spoken, in de vorm van citaten van nationalistisch beladen muziek (Also sprach Zarathustra, Elgars Land of Hope and Glory), de resonantie met hedendaagse vreemdelingenhaat is niet te missen. Karlsen: „Ze legt het mechanisme bloot. Deze film is een waarschuwing voor alle tijden.”

In 2016 was Neuwirth (1968) focuscomponist in het Holland Festival, maar in vergelijking met omringende landen heeft ze hier een betrekkelijk klein publiek. Neuwirth wordt in Nederland „misschien een klein beetje onderschat”, zegt Karlsen, die vorige maand ook de Zweedse première van Die Stadt ohne Juden dirigeerde. Eind vorig jaar trok Neuwirths opera Orlando, naar Virginia Woolfs roman, internationaal veel aandacht, ook omdat het de eerste keer in anderhalve eeuw was dat de Weense Staatsopera een door een vrouw gecomponeerd werk op de planken bracht.

Still uit ‘Die Stadt ohne Juden’ uit 1924. Foto Filmarchiv Austria

Karlsen: „Ik bewonder Neuwirths ambitie. Ze gaat grote onderwerpen niet uit de weg, zet zichzelf op het spel. Ze zou het zelf nooit zeggen, maar ik beschouw haar als een 21ste-eeuwse componist voor de héle wereld.” Al jaagt Neuwirths „sterke vrouwelijke stem” nog altijd menigeen, zeker in haar conservatieve thuisland Oostenrijk, in de gordijnen. Zo schrapte diezelfde Weense Staatsopera in 2004 een opdracht aan Neuwirth, vanwege het aanstootgevende libretto (over een nazidokter) van Nobelprijswinnares Elfriede Jellinek. „Antisemitisme zit in het DNA van de Oostenrijkers”, zei Neuwirth, zelf joods, anderhalf jaar geleden in The Guardian.

De geschiedenis van Die Stadt ohne Juden zit vol cynische wendingen: schrijver Bettauer werd vermoord door een antisemiet, cineast Breslauer werd lid van de nazipartij. Om de censuur te omzeilen kreeg de film een bizar ‘happy end’, dat het verhaal onschadelijk maakt als boze droom van de antisemitische politicus. De laatste openbare vertoning vond plaats in 1933 in Amsterdam – om te waarschuwen tegen Hitler. Het is vermoedelijk die kopie, in onvolledige staat, die in 1991 werd teruggevonden en een paar jaar later vertoond in het Filmmuseum.

Ondanks de macabere bijsmaak van de film bezorgt Neuwirth haar publiek geen loodzware avond, zegt Harden van Klang. Het filmconcert is ironisch en vaak grappig, „laughing-out-loud-grappig” zelfs. En dat ene beeld, van de treinwagons? „In zekere zin bouwt het hele stuk op naar die scène”, zegt Harden. „Dat zijn de zwaarste beelden, heel heftig, maar Neuwirth behandelt ze met veel respect. Ze heeft iets gemaakt waardoor we deze film over vijftig jaar ook nog kunnen bekijken.”

Die Stadt ohne Juden van H.K. Breslauer, filmconcert met nieuwe muziek van Olga Neuwirth door Ensemble Klang o.l.v. Christian Karlsen, 13/2 Muziekgebouw A’dam & 20/2 Korzo Den Haag. Inl: ensembleklang.com

Correctie (13-02-2020): in een eerdere versie van dit artikel werd de film per abuis één keer ‘Die Stadt der Juden’ genoemd. Dat is hierboven aangepast.