Matthijs van Nieuwkerk, de grote bewonderaar, stopt met DWDD

Talkshow Na vijftien jaar stopt Matthijs van Nieuwkerk met ‘De Wereld Draait Door’. Ook het invloedrijkste programma van deze eeuw stopt.

Van Nieuwkerk in 2005
Van Nieuwkerk in 2005 Foto Freek van Asperen

„Het zou wel eens een goed programma kunnen worden”, schreef NRC Handelsblad op 12 oktober 2005. Een talkshow die „een brug slaat van het nieuws naar jonge kijkers die zich vervelen als het te ingewikkeld wordt”. De humor was „een dieptepunt”, maar een gesprek met Gretta Duisenberg „een hoogtepunt”. In dat gesprek citeerde Matthijs van Nieuwkerk het begin van een haatkaart die Duisenberg had ontvangen. Recensent Hans Beerekamp: „Effectbejag, jazeker, maar desondanks een sterk moment.”

In het gemengde oordeel in die eerste DWDD-recensie schuilt al een deel van het karakter van het programma, al viel op dat moment niet te bevroeden dat de talkshow een van de monumenten van de Nederlandse tv-geschiedenis zou worden – en met afstand het invloedrijkste programma van de eenentwintigste eeuw. Daaraan komt nu een einde; na vijftien seizoenen zet Van Nieuwkerk op vrijdag 27 maart een punt achter De Wereld Draait Door. Hij gaat „een lange reeks zaterdagavondprogramma’s” maken voor de publieke omroep.

DWDD in 2008:

Het succes dankt DWDD, behalve aan een door de jaren heen ijzersterke redactie, aan eigenschappen van presentator Van Nieuwkerk (1960). Het programma is ondenkbaar zonder zijn ambitie om uit elke uitzenddag het maximale te halen, zijn journalistieke instinct, het vermogen om in een moordend tempo te presenteren en zijn verlangen om te bewonderen.

Dat laatste is de grote motor van de presentator en zo van het programma. In de voorkeuren van de voormalig hoofdredacteur van Het Parool is het oude onderscheid tussen hoge en lage cultuur als irrelevant terzijde geschoven. Sport, politiek, kunst en wetenschap kregen vanaf het begin dezelfde status.

Grootste doperwt van onze tijd

Zo werd De Wereld Draait Door een programma waarin alles groots en meeslepend was. Vaste gasten (denk aan natuurkundige Robbert Dijkgraaf en de betreurde Joost Zwagerman) leken speciaal uitgekozen om de overgave waarmee zij hun enthousiasme konden delen. Er waren momenten waarop je je kon voorstellen dat DWDD een item zou maken rondom een doperwt, waarin werd betoogd dat de doperwt op de tafel in de studio de Grootste en Belangrijkste Doperwt van onze tijd was – en dat je het nog zou geloven ook.

En omdat de kijkers – die óók een dagelijkse portie rubrieken, beroemdheden en actualiteit kregen – na een aarzelend begin massaal toestroomden, werd DWDD een instituut én een machtsfactor van betekenis. De terugkeer van dezelfde gasten („vrienden van de show”) zorgde voor regulier gemopper, maar verhoogde ook het groepsgevoel. Daarbij kwamen ‘huisdichter’ Nico Dijkshoorn, een ‘huisband’, een vaste cabaretier.

DWDD in 2012:

Klagen

Het nadeel was een zekere voorspelbaarheid: een deel van het programma gaat sinds jaar en dag op aan tamelijk inwisselbare gesprekken met bekende mensen over programma’s of voorstellingen die zij te verkopen hebben. Maar klagen over De Wereld Draait Door blijkt al jaren uitstekend samen te gaan met kijken naar De Wereld Draait Door.

Intussen werd er gebuffeld, zozeer dat een overwerkte Van Nieuwkerk in december 2011 onwel werd tijdens een uitzending. De lat ligt zichtbaar hoger dan in veel vergelijkbare programma’s. In de voorbereiding van de interviews en in de eisen (inhoudelijk of qua faam) die aan de gasten worden gesteld: bekend zijn de klachten van teleurgestelde mensen die meenden in de uitzending te zullen komen, maar die uiteindelijk toch werden geschrapt.

Op het fundament van een miljoen trouwe kijkers zochten de makers, lang geleid door eindredacteur Dieuwke Wynia, hun grenzen op. DWDD werd het programma dat het ene moment het nieuws kon halen doordat cabaretier Marc-Marie Huijbregts er voor het oog van de natie zijn haarstukje van zijn kalende hoofd veegde, om een andere dag het geheel uit stilte bestaande nummer 4’33’’ van John Cage te laten horen. Slechts honderdduizend van de anderhalf miljoen kijkers zapten weg. Die laatste stunt leverde het programma in 2011 de Zilveren Nipkow Schijf op (vier jaar na de Televizier Ring). De jury duidde DWDD terecht aan als „de belichaming van het oude sociaal-democratische verheffingsideaal”.

DWDD in 2015:

Voor de cultuursector was een optreden in DWDD een commerciële hoofdprijs. Door het boekenpanel aangeprezen romans werden bijna zeker een bestseller.

In DWDD klopt ook een journalistiek hart, waarbij ook de „vrienden van de show” niet altijd werden ontzien. Zo pakte Van Nieuwkerk cabaretier Dolf Jansen hard aan in een gesprek over zijn positie als ambassadeur bij de in opspraak geraakte organisatie Oxfam Novib.

DWDD werd in de loop der jaren groter dan het tv-programma zelf. Er verschenen verschillende spinoffs op tv (zoals De Wereld Leert Door en DWDD University), maar ook daarbuiten. Zo entameerde het programma een pop-up museum in Amsterdam en werd eind 2015 een tijdelijk restaurant geopend onder leiding van sterrenkok Robert Kranenborg. Imperial overstretch: het eten was niet goed genoeg en na twee avonden werd het restaurant gesloten.

Men stootte wel vaker de neus als het om commercialisering ging. In 2011 werd DWDD beboet door het Commissariaat van de Media nadat Yvon Jaspers uitgebreid reclame had mogen maken voor een servies. De dubbele positie van DWDD als kip met de gouden eieren in een publiek omroepbestel, ligt ook aan de basis van discussies over het salaris van Van Nieuwkerk. Vanuit de publieke voorzieningen gezien lag zijn beloning boven de Balkenendenorm, vanuit commercieel perspectief werkte hij onder zijn marktwaarde.

DWDD in 2019:

Terug naar de basis

De laatste jaren concentreerde het programma zich weer op de basis van een uur per dag. Daarbij verdween niet de ambitie om zelf dingen te maken en uit de eigen schema’s te treden: zie de speciale uitzending met de 97-jarige joodse verzetsstrijder Selma van de Perre in januari. Met grote regelmaat laat DWDD (ooit berucht om het inkorten van liedjes tot één minuut) artiesten nieuwe versies van oude nummers maken. Het programma volgt de culturele agenda, maar wil daar ook zaken aan toevoegen.

Ook door mensen tot het gesprek van de dag te verheffen die vooraf niet wisten dat ze dat waren. Zo zat de dag na Lille-Ajax de studio vol Marokkaans-Nederlandse voetballertjes om het over Hakim Ziyech te hebben. Het risico van chaos wordt dan op de koop toe genomen.

Voor ontregeling werd Van Nieuwkerk steeds minder bang. Een hoogtepunt van het lopende seizoen was toen hij, na een suggestie van ‘huisdichter’ Nico Dijkshoorn, zijn stoel afstond aan de net van een ernstige ziekte herstelde radiopresentator Jellie Brouwer. In zijn plaats hield zij een (uitstekend) interview met oud-voetballer Rafael van der Vaart. Van Nieuwkerk keek van de linkerflank toe; achteraf een symbolisch beeld.

DWDD in 2020: