Merkels crisis zorgt ook voor spanning in Brussel

Duitse leiderschapscrisis Juist nu Europa wel wat Duitse stabiliteit kan gebruiken, verkeert de regerende CDU in een leiderschapscrisis. In Brussel zorgt dat voor toenemend ongemak.

De Duitse minister Heiko Maas (Buitenlandse Zaken) wacht voorafgaand aan een zitting van de Europese Raad op voorzitter Charles Michel.
De Duitse minister Heiko Maas (Buitenlandse Zaken) wacht voorafgaand aan een zitting van de Europese Raad op voorzitter Charles Michel. Foto Yves Herman / AFP

De grap werd in Brussel de afgelopen dagen meermaals gemaakt, maar er echt hartelijk om lachen was een stuk lastiger: willen de Duitse christen-democraten nu misschien Ursula von der Leyen terug?

Het aangekondigde vertrek van Annegret Kramp-Karrenbauer als partijleider van de CDU brengt deze week een sluimerend ongemak weer aan de oppervlakte. Want de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie Von der Leyen mag dan een Duitse zijn, tegelijkertijd snakt Europa al tijden naar ‘echt’ Duits leiderschap. Zeker nu Duitsland het roulerende EU-voorzitterschap in Brussel het volgend half jaar zal bekleden, waarin vaart kon worden gemaakt met een paar lastige Europese dossiers.

Jarenlang was het juist de Duitse stabiliteit die Europa houvast bood, met bondskanselier Angela Merkel als solide basis waarop het kompas kon worden afgestemd.

Maar de stabiliteit was al geruime tijd overgegaan in stilstand. In de nadagen van het tijdperk-Merkel presenteerde zich vooral een zoekend Duitsland, waarin het wankele verstandshuwelijk van christen- en sociaal-democraten nauwelijks genoeg fut had om niet uit elkaar te vallen. Sinds Merkel eind 2018 haar vertrek daadwerkelijk aankondigde, wordt ze door velen als een ‘lahme Ente’ beschouwd. Duitsland is in de rui en Europa wacht gespannen op de nieuwe veren.

In Brussel zorgt dat voor toenemend ongemak. De uitdagingen voor Europa zijn immers groot: klimaatverandering, achterstanden op technologiegebied, groeiende geopolitieke spanningen. Maar zonder Duits leiderschap ontbreekt een belangrijke richtingaanwijzer. Niet alle lidstaten zijn er bovendien gelukkig mee dat het nu vooral de Franse president Emmanuel Macron is die het peloton gidst.

Het verklaart waarom Brussel deze week nerveus naar de crisis rond ‘AKK’ kijkt. En een minzame conclusie trekt: voorlopig zal het Duitse vacuüm alleen nog maar groter worden.

Lees ook: Door de AfD-crisis is het ‘in de herfst al Schluss met Merkel’

„Op Europese initiatieven of ideeën vanuit Duitsland hoeft niemand de komende tijd te rekenen”, zegt Guntram Wolff, directeur van de Brusselse denktank Bruegel. „Alle aandacht en energie zal naar binnen gekeerd zijn. Belangrijke Europese besluiten komen er dan niet.”

Duitse daadkracht

Handig is het moment waarschijnlijk nooit, maar de Duitse verlamming komt momenteel wel op een bijzonder ongemakkelijk moment. Over iets meer dan vier maanden neemt Duitsland het roulerend EU-voorzitterschap op zich.

Normaal gesproken zijn voorzitterschappen van grote EU-staten een periode waarin belangrijke Europese thema’s kunnen worden opgepakt en compromissen over gevoelige onderwerpen worden gesmeed.

Na de huidige voorzitter, de piepjonge en weinig invloedrijke lidstaat Kroatië, werd in Brussel uitgekeken naar de Duitse daadkracht. Maar een Duitsland dat vooral met zichzelf bezig is, zo verwachten diplomaten, zal het stuur weinig voortvarend ter hand nemen.

En dat terwijl de lijst met urgente kwesties lang is. Bijvoorbeeld nieuwe pogingen tot een Europees migratiebeleid te komen, die voor later dit jaar gepland staan. Of de voorbereidingen op de belangrijke klimaattop in november in Glasgow. Het bereiken van een akkoord over een nieuwe verhouding met het Verenigd Koninkrijk, eind dit jaar. Voor september staat bovendien een belangrijke China-top gepland, een thema dat vooral Merkel zelf als een belangrijke prioriteit ziet.

De kans dat ook de onderhandelingen over de nieuwe meerjarenbegroting van de EU binnen het Duitse voorzitterschap moeten worden afgerond, is daarnaast groot. En juist daarin kan een sterke voorzitter een verschil maken, denkt Wolff. „Er zal heus een akkoord worden bereikt, maar ik vrees een teleurstellend resultaat. Als Duitsland haar aandacht er wel bij had gehad, had ze veel meer richting nieuwe prioriteiten en toekomstgerichte uitgaven kunnen sturen.”

‘De laatste eenhoorn in Europa’

Doemdenkers kijken zelfs al een beetje verder en zien een veel langere periode van Europese stagnatie. In aanloop naar Duitse verkiezingen in 2021 wordt er weinig meer verwacht, en tegen die tijd zijn de Franse verkiezingen van voorjaar 2022 al weer in zicht. Het zou betekenen dat het nog tweeënhalf jaar duurt voordat de rem weer van ‘grote Europese politiek’ gaat.

Lees ook: Omgang met rechts-radicale AfD stort Merkels CDU in crisis

En niet in de laatste plaats is de huidige crisis rond het CDU-leiderschap voor Europa een confrontatie met het gapende zwarte gat dat opdoemt, als Angela Merkel binnenkort daadwerkelijk vertrekt. Dat haar partij onder een opvolger zomaar een ruk naar rechts kan maken zou ook voor de Europese politiek grote consequenties hebben.

Het was Kramp-Karrenbauer, die haar eigen, brede volkspartij in 2018 „de laatste eenhoorn in Europa” noemde. Dat die nu zelf ook wankelt zit Brussel alles behalve lekker.