Reportage

Software weet wat de judge graag hoort

Rechtspraak en data Het Amerikaanse Ravel Law, dochterbedrijf van RELX, maakt digitale profielen van rechters. Omstreden volgens sommigen, maar handig voor advocaten.

Rechtszitting in San Francisco. Ravel Law traceert met algoritmes de favoriete arresten van bepaalde rechters.
Rechtszitting in San Francisco. Ravel Law traceert met algoritmes de favoriete arresten van bepaalde rechters. Foto Getty Images

Ze staan er nog op een rijtje, in een hoek van het kantoor, op de onderste plank van een kast: een paar dikke boeken, meerdere decennia oud, met uitspraken van rechters uit de Verenigde Staten. Maar ze staan er meer voor de sier, vertelt Daniel Lewis, oprichter van Ravel Law, lachend.

De naslagwerken zijn voor zijn bedrijf een beetje wat de eerste mobiele telefoon is voor de huidige beller: gedateerd en van weinig nut.

Op de 23ste verdieping van een wolkenkrabber in het centrum van San Francisco houden Lewis en zijn team van 25 medewerkers zich bezig met een opvallende ontwikkeling in de Amerikaanse juridische wereld. Ze proberen met een algoritme álle gerechtelijke uitspraken van het land digitaal door te lichten, om daaruit automatisch profielen te maken van rechters. Hoe vaak gaan ze mee met het betoog van de officier van justitie? Welke zaken citeren ze keer op keer? Op welke woorden lijken ze bovengemiddeld dol? Antwoorden op al die vragen kunnen handig zijn voor advocaten die bij een bepaalde rechter een zaak moeten bepleiten.

Lewis voert op zijn laptop wat trefwoorden in die verwijzen naar een specifieke zaak van het hooggerechtshof en drukt op enter. Na wat klikken verschijnt een dashboard van grafiekjes en staafdiagrammetjes. Een diagram maakt direct zichtbaar op welk rechtbankniveau en in welk jaar de uitspraak geciteerd is. En onder een ander tabblad wordt duidelijk welke rechter in de VS het vaakst heeft gerefereerd aan deze uitspraak. „We hebben geprobeerd de lay-out zo logisch mogelijk te maken voor advocaten”, zegt Lewis. Goeie programmeurs in dienst hebben is één, vertelt hij. „Maar je hebt ook juristen nodig die weten wát advocaten eigenlijk willen weten.”

Ravel Law – dat in 2017 werd overgenomen door het gigantische Britse informatietechnologieconcern RELX, het voormalige Reed Elsevier – is een van de tientallen juridische tech-bedrijfjes die de afgelopen jaren zijn opgericht. Steeds vaker vinden algoritmes hun weg naar de juridische wereld, met name voor analyses van Engelstalige documenten of vonnissen: je kunt er risicovolle passages in contracten mee spotten (het Israëlische LawGeex haalde 21 miljoen euro op), makkelijker zoeken naar geregistreerde patenten (het Finse TrademarkNow haalde 9 miljoen euro op) of voorspellen welke binnenkomende e-mails bij een groot bedrijf duiden op een potentieel juridisch risico (het Amerikaanse Intraspexion, zelf gefinancierd).

Het is niet zo dat kunstmatige intelligentie de advocaat zal doen verdwijnen, zei sectorspecialist advocatuur bij ABN Amro Han Mesters in augustus vorig jaar tegen NRC. Daarvoor vereist het werk te veel creativiteit. Eerder zal de jurist er volgens hem gebruik van maken om zijn of haar werk te vergemakkelijken.

Zoon van twee advocaten

Daniel Lewis – een ontspannen dertiger die na elke vraag eerst glimlacht – kwam tien jaar geleden op het idee voor Ravel Law tijdens een rechtenstudie aan Stanford University. Als zoon van twee advocaten kende hij de databases waarin zijn ouders urenlang rondneusden op zoek naar relevante jurisprudentie, en tijdens zijn studie viel hem weer op hoe traag die werkten.

Kon dat niet beter? Wat gebeurde er als je algoritmes op die data los zou laten: zou je dan niet veel efficiënter kunnen vinden wat je zoekt? En ook: allerlei verbanden ontdekken die eerst onzichtbaar bleven, zoals het favoriete arrest van een bepaalde rechter? „Ik ben met een paar professoren gaan praten”, vertelt Lewis. „Die zeiden: we zien wat je bedoelt, dit is zeker waardevol. Maar het is een ongelofelijk lastige dataset.” Een algoritme ontwerpen dat al die juridische tekst kan interpreteren, doe je niet zomaar even in een namiddag. Hoe zorg je dat een systeem herkent dat een eis is afgewezen? Of juist is goedgekeurd? Al die dingen worden in een vonnis vaak in één zin genoemd.

Lewis ging op zoek naar een team: van programmeren wist hij zelf nog niks, maar rondom Stanford was genoeg talent aanwezig. Hij begon ook geld op te halen bij investeerders (uiteindelijk 14 miljoen dollar, zo’n 12,7 miljoen euro). Maar daarmee kon hij nog lang niet aan de slag: er bestaat namelijk geen openbare database van álle juridische uitspraken in de Verenigde Staten. De grootste twee zijn in handen van LexisNexis (onderdeel van RELX) en Westlaw, van de Candadees-Amerikaanse multinational Thomson Reuters. Lewis: „Dus zijn we alles zelf bij elkaar gaan brengen.”

Ravel Law vroeg uitspraken van de afgelopen decennia op bij allerlei rechtbanken en startte uiteindelijk zelfs een samenwerking met Harvard om een papieren collectie vonnissen online te zetten. Sommige daarvan waren honderden jaren oud. Het werk kostte drie jaar, maar: „De data moesten wel zo compleet mogelijk zijn.”

In 2014 draaide het systeem in de basisversie voor het eerst. RELX, dat ook een beursnotering heeft in Amsterdam, keek toen al enige tijd met een schuin oog mee. Op beurzen had Lewis al een paar keer met vertegenwoordigers gesproken. Ravel Law paste precies in de strategie van het bedrijf: in toenemende mate probeert het met kunstmatige intelligentie te verdienen aan de gigantische hoeveelheid (wetenschappelijke) data die het in zijn bezit heeft, van registratienummers van vliegtuigen tot onderzoeken naar medicijnen. Was het bedrijf twintig jaar geleden nog vooral een papieren uitgever van onder andere Elsevier Weekblad en vakblad Boerderij, inmiddels werken er honderden programmeurs – en wordt er meer verdiend.

Op juridisch gebied bestaat de concurrentie vooral uit Thomson Reuters. Beide bedrijven strijden om de gunst van advocaten bij het voorbereiden van zaken. Daarbij kan Ravel Law goed van pas komen, dachten ze bij RELX. In 2017 deed het een zeldzame overname – en ging er voor een onbekend bedrag met de start-up vandoor. De technologie werd volledig geïntegreerd met database LexisNexis, waar volgens Lewis meer dan de helft van de 500 grote Amerikaanse advocatenkantoren gebruik van maakt. De collectie, die juridische documenten en krantenartikelen uit allerlei landen bevat, leverde RELX in 2018 zo’n 1,8 miljard euro omzet op.

De keus voor een overname was volgens Lewis niet moeilijk. Hij kon redelijk zelfstandig blijven, zegt hij, maar hoefde niks meer aan bijvoorbeeld marketing te doen. Maar was het niet raar om gekocht te worden door het bedrijf waarvan hij de dataset jarenlang had geprobeerd na te bouwen? Eerst verschijnt weer de lach, dan: „De twee bleken nog niet helemaal precies overeen te komen.”

Vijf jaar celstraf

Het type software dat Ravel Law maakt, heeft in Frankrijk tot controverse geleid. Daar is individueel profileren van rechters sinds maart 2019 verboden – in een wet die zich speciaal lijkt te richten op algoritmische analyse van vonnissen. Twee professoren in de rechten, Malcolm Langford (Universiteit van Oslo) en Mikael Rask Madsen (Universiteit van Kopenhagen, schreven op een blog dat dit het gevolg was van een data-onderzoek van een advocaat naar asielrechtzaken, waaruit grote onderlinge verschillen bleken tussen rechters.

De advocaat zette zijn systeem vervolgens online, waardoor het publiek ook met ander soort zaken aan de slag kon. Dat riep felle reacties op in de Franse juridische gemeenschap: het was niet de bedoeling dat het publiek de (onbewuste) vooroordelen van rechters zou zien – iets waar advocaten bovendien gebruik van zouden kunnen maken. Er staat nu liefst vijf jaar celstraf op dit soort onderzoek.

Lewis lijkt weinig onder de indruk van de suggestie dat het onethisch is advocaten te kunnen laten inspelen op de vooroordelen van rechters. „We hebben daar in de VS weinig vragen over gekregen tot op heden”, zegt hij. Rechters die van Ravel Law horen, zijn in eerste instantie volgens hem vooral bang dat hun baan zal verdwijnen. „Maar als ze begrijpen dat dit niet zo is, raken ze geïnteresseerd. Ze kunnen zien wat ze anders doen dan hun collega in het kantoor verderop in de hal. En ze willen graag consistent zijn, dus ze denken dat ze ervan kunnen leren.”

Volgens hem is het misschien ook deels een kwestie van cultuur. Hoezeer hecht je waarde aan het idee dat alle rechters hetzelfde zijn? In Frankrijk is dat misschien wel meer zo dan in de VS, waar rechters sneller bij naam genoemd worden en op sommige niveaus zelfs hun functie krijgen door verkiezingen.