Analyse

Redt Forum de Brabantse boer?

Noord-Brabant Het lijkt erop dat Forum, dat het stikstofprobleem ontkent, straks gaat meebesturen in de modelprovincie voor stikstofbeleid.

Brabantse boeren protesteren, december 2019, bij een overleg van Provinciale Staten over de stikstofcrisis.
Brabantse boeren protesteren, december 2019, bij een overleg van Provinciale Staten over de stikstofcrisis. Foto Dirk Hol/ANP

Zie het als een Haagse nachtmerrie. Boeren die zich overvallen voelen door aangescherpte stikstofregels en protesteren. Bestuurders die onder de druk bezwijken, aftreden en plaatsmaken voor een coalitie die midden in de stikstofcrisis een streep kan zetten door het strengste stikstofbeleid van het land.

Precies dat scenario is hard op weg realiteit te worden in Noord-Brabant. Deze week beginnen VVD, CDA en Forum voor Democratie (FVD) met onderhandelingen over de vorming van een nieuw college, nadat de vorige coalitie was gestruikeld over het provinciale stikstofbeleid.

Een informatieronde, noemen de partijen het officieel. Maandagavond spraken ze elkaar voor het eerst, onder leiding van Eerste Kamerlid Alfred Arbouw, een VVD’er.

Praktisch staat vrijwel niets de partijen in de weg om samen te gaan besturen. De drie hebben geen meerderheid, maar dat lijkt een formaliteit: er is maar één extra zetel nodig, kandidaten zijn er genoeg.

Vanuit Den Haag benadrukken VVD en CDA dat ze hun regionale afdelingen vrij willen laten om wel of niet met Forum samen te werken. Het gedachtegoed en de uitlatingen van partijleider Thierry Baudet zijn in ieder geval geen belemmering, zo lijkt het. Al smeult vooral bij het CDA het interne verzet.

„Wij sluiten geen partijen uit”, zei premier Mark Rutte (VVD) vrijdag, „behalve de PVV”. Vicepremier Hugo de Jonge (CDA), die landelijk níét met Forum wil regeren, toonde zich in De Telegraaf wél begripvol voor de Brabantse CDA-fractie, die omwille van de boerenachterban het college liet klappen. „In Brabant hebben boeren het gevoel dat ze in de knel raken.”

Het bedenken van een nieuwe stikstofaanpak voor de Brabantse boeren zal een van de eerste taken zijn van het nieuwe provinciebestuur. Voor CDA en VVD wordt dat een hele opgave. In Den Haag zien beide partijen zich als verantwoordelijke coalitiepartners gedwongen om in te stemmen met een strenge stikstofaanpak. In de provincie koersen ze nu af op samenwerking met Forum, dat de stikstofcrisis ziet als een non-probleem – een fictie die alleen op papier bestaat.

Slagen de partijen in hun formatiepoging, dan wacht Noord-Brabant een politieke ommezwaai die tot op het Binnenhof te voelen zal zijn.

Voortvarend stikstofbeleid

In de landbouwprovincie bij uitstek – van alle varkens op Nederlandse bodem staat bijna de helft in Brabant – zijn zowel de lusten als de lasten van een grote agrarische sector goed voelbaar. De regionale economie profiteert er volop van, maar de forse veestapel leidt ook al jaren tot gezondheidsklachten, stankoverlast en milieuproblemen.

In het regeerakkoord van Rutte III werd mede daarom een speciale stoppersregeling opgetuigd voor varkensboeren in Oost-Brabant. Het kabinet legde er 120 miljoen euro voor opzij, een bedrag dat sindsdien door het klimaatakkoord en de stikstofaanpak nog eens met tientallen miljoenen groeide. Met een vergelijkbare, door Brabant geïnspireerde regeling wil het kabinet ook boeren in andere delen van het land tot stoppen verleiden.

De provincie zelf ging nog voortvarender te werk. Al in 2009, het jaar waarin het nu beruchte landelijke Programma Aanpak Stikstof (PAS), dat vorig jaar bij de Raad van State sneuvelde, tot stand kwam, besloot het Brabantse bestuur de stikstofdeken boven de provincie versneld aan te pakken, door actie van boeren te eisen. Toen dat in 2017 niet genoeg bleek, werd de deadline voor de boeren vervroegd: hun stallen moesten niet in 2028, maar uiterlijk al in 2022 ‘emissiearm’ zijn gemaakt. Alleen zo konden de stikstofdoelen gehaald worden, vond het college van gedeputeerden – in die tijd nog zonder CDA maar mét VVD. Boerenbedrog, volgens de agrariërs. Zij eisten uitstel, maar kregen dat niet.

Het verzet kreeg opnieuw vleugels tussen alle boerenprotesten van 2019, onder aanvoering van actiegroep Farmers Defence Force. De beweging werd in Brabant opgericht na een stalbezetting door dierenactivisten. Wat begon als een ‘buurtapp’ voor boeren om elkaar te waarschuwen of te helpen, groeide uit tot de luidste spreekbuis van het boerenprotest.

Onder aanvoering van Farmers Defence Force keerde de sector zich na de zomer tegen de staleisen van de provincie, in een poging die alsnog van tafel te krijgen. Met succes: het CDA ging om en bracht het eerder dat jaar gevormde college – dat naast het CDA bestond uit VVD, D66, GroenLinks en PvdA – ten val. Als de formatie nu over rechts gaat, lijkt de Brabantse stikstofaanpak als eerste gedoemd te sneuvelen.

Provincies worden leidend

Onwaarschijnlijk is dat niet, want de chemie tussen de drie is niet nieuw. Vorig jaar reageerden de Brabantse VVD en CDA nog verbaasd toen Forum voor Democratie na de verkiezingen van de formatietafel wegliep. Op zijn beurt beschuldigde FVD-fractievoorzitter Eric de Bie „met name de VVD” ervan het landbouw- en klimaatbeleid niet te willen wijzigen.

NRC reconstrueerde de formaties van 2019: Forum is flexibel en soms wispelturig

Jammer, noemde VVD-voorziter Christophe van der Maat dat toen nog in NRC: „De deur staat open. We gaan graag weer in gesprek.”

Nu komt dat gesprek er alsnog, en wel op een gevoelig moment. Het kabinet wil de spanning van de stikstofcrisis af halen door de aanpak grotendeels aan de provincies uit te besteden. Een gekke keuze is dat niet: de meeste stikstofregels moeten lokaal worden toegepast en politiek in de provincie is pragmatischer dan op het Binnenhof.

Of dat ook geldt voor een verbond van VVD, CDA en FVD, moet zich de komende dagen uitwijzen.