Analyse

Omgang met rechts-radicale AfD stort Merkels CDU in crisis

Politieke crisis De opstelling van de CDU in Thüringen heeft het gezag van partijleider Annegret Kramp-Karrenbauer ondermijnd.

Annegret Kramp-Karrenbauer, die zal aftreden als CDU-leider, verlaat een persconferentie afgelopen vrijdag in Berlijn, toen zij al zwaar onder druk stond door ‘Thüringen’.
Annegret Kramp-Karrenbauer, die zal aftreden als CDU-leider, verlaat een persconferentie afgelopen vrijdag in Berlijn, toen zij al zwaar onder druk stond door ‘Thüringen’. Foto Filip Singer/EPA

Verdeeldheid over de omgang met de rechts-radicale AfD heeft Duitslands grootste regeringspartij CDU in een crisis gestort. Partijleider Annegret Kramp-Karrenbauer geeft zowel haar voorzitterschap op als de ambitie om Angela Merkel op te volgen als bondskanselier.

De kwestie doorkruist het streven van Merkel, die aan haar laatste ambtstermijn bezig is, naar een ordelijke machtsoverdracht. Onduidelijk is hoeveel steun zij binnen haar eigen partij nog heeft om deze termijn, die loopt tot 2021, vol te maken.

De CDU heeft zichzelf in deze moeilijke positie gemanoeuvreerd door principieel samenwerking uit te sluiten met zowel de AfD als Die Linke, de partij die is voortgekomen uit de voormalige communistische partij van de DDR (de SED) en een linkse afsplitsing van de SPD. In de Oost-Duitse deelstaat Thüringen bleek na de vorige verkiezingen, in oktober, dat in het parlement alleen een meerderheid mogelijk is als de CDU tóch met Die Linke of met de AfD samenwerkt.

Lees ook: Thüringen kiest massaal voor randen van politieke spectrum

De positie van CDU-leider Kramp-Karrenbauer was afgelopen week al ernstig verzwakt. Oorzaak was de politieke storm die opstak in Thüringen. Daar koos het deelstaatparlement een nieuwe minister-president met steun van niet alleen CDU en FDP, maar ook met de stemmen van de AfD.

‘Dijkdoorbraak’

Dat leidde tot brede verontwaardiging in politiek Berlijn en daarbuiten. Er werd gesproken van een ‘dijkdoorbraak’, die de anti-immigratiepartij AfD tot acceptabele partner zou maken. In Thüringen wordt de AfD geleid door het meest radicale gezicht van de partij, Björn Höcke. Zelfs onder partijgenoten is hij zeer omstreden. De secretaris-generaal van de CDU noemde hem vorige week een nazi.

De landelijke CDU had samenwerking met de AfD onlangs nog uitdrukkelijk tot taboe verklaard. Maar voorzitter Kramp-Karrenbauer kon niet voorkomen dat haar partijgenoten in Thüringen de steun van de AfD desondanks accepteerden bij de verkiezing van de liberaal Thomas Kemmerich tot minister-president. Zo verhinderden zij dat Bodo Ramelow van Die Linke, de grootste partij in Thüringen, voor een tweede termijn als minister-president werd gekozen.

Hoe hoog de zaak opliep bleek al snel toen bondskanselier Merkel, op reis in Zuid-Afrika, zich ermee bemoeide. Ze zei dat de verkiezing van Kemmerich „onvergeeflijk” was en ongedaan gemaakt moest worden. Een dag na zijn verkiezing zei Kemmerich, ook onder druk van zijn eigen partij, dat hij zou opstappen. En nog twee dagen later deed hij dat met onmiddellijke ingang.

Lees ook hoe omstreden de AfD-leider in Thüringen, Björn Höcke, is

Vergeefs zette Kramp-Karrenbauer haar partijgenoten in Thüringen onder druk om aan te sturen op snelle verkiezingen. De christen-democraten in het oosten van Duitsland, waar de AfD de op één na grootste partij is, hebben er genoeg van zich de les te laten lezen door de partijleiding in Berlijn. Daarmee was het gezag van Kramp-Karrenbauer fataal ondermijnd.

Maandag kondigde ze aan dat ze het leiderschap van de CDU zal neerleggen als de partij in de loop van het jaar een opvolger heeft gekozen. Op verzoek van Merkel blijft ze minister van Defensie.

‘Merkel verzwakte CDU eerder’

Kramp-Karrenbauer beklaagde zich over de moeilijke situatie die is ontstaan toen Merkel het voorzitterschap van de CDU eind 2018 neerlegde maar wel kanselier bleef, twee functies die doorgaans in één persoon verenigd zijn. Dat dit nu niet zo is „heeft de CDU verzwakt”.

Ook zei ze dat zowel de Duitse samenleving als de CDU verzwakt zijn door „middelpuntvliedende krachten”. Juist daarom is het belangrijk, onderstreepte ze, dat de CDU een partij van het midden blijft die samenwerking afwijst met de AfD („die tegen alles is waar wij voor staan”) én ook met Die Linke („die door haar geschiedenis en programma” onverenigbaar zou zijn met de CDU). Dat beginsel zou het CDU-bestuur maandag nog eens hebben bevestigd.

De nieuwe CDU-voorzitter die in de komende maanden gekozen moet worden, zal naar alle waarschijnlijkheid ook de kanselierskandidaat van de CDU worden. De keuze voor een nieuwe leider is daarmee meteen een inhoudelijke keuze in de richtingenstrijd die in Thüringen tot uitbarsting is gekomen.

De rechtervleugel van de CDU verwijt Merkel dat ze de partij te veel naar links heeft opgeschoven en zo de AfD groot heeft gemaakt, vooral met haar vluchtelingenbeleid in 2015 en 2016. Oud-fractievoorzitter Friedrich Merz, die in 2018 vergeefs een gooi deed naar het voorzitterschap, zou het conservatieve profiel van de partij kunnen versterken. Mocht hij gekozen worden, dan zou de samenwerking van voorzitter en bondskanselier moeizaam kunnen worden.

Meer een pleitbezorger van de CDU als middenpartij is de minister-president van Noordrijn-Westfalen, Armin Laschet, die Merkels beleid in de vluchtelingencrisis steeds heeft gesteund. Andere mogelijke kandidaten zijn minister van Gezondheid Jens Spahn, die lang een scherp en omstreden criticus van Merkel was, maar die als minister toont effectief samen te kunnen werken, ook met haar. Een andere naam die als kanselierskandidaat van de christen-democraten wordt genoemd is de leider van de Beierse zusterpartij CSU, Markus Söder.