15 jaar YouTube: onbegrensde leugens en lol

Onlinevideo Het videoplatform van Google bestaat deze week vijftien jaar. YouTube gaf mensen nieuwe expressie-mogelijkheden en veranderde de entertainmentindustrie voorgoed. Maar het bedrijf heeft ook ongezond veel macht.

YouTube is een kaleidoscoop gevuld met alle gekte, schoonheid, liefde en kwaadaardigheid die de mens rijk is.
YouTube is een kaleidoscoop gevuld met alle gekte, schoonheid, liefde en kwaadaardigheid die de mens rijk is. Fotobewerking Studio NRC

Toen drie twintigers op Valentijnsdag 2005, vanuit een garage in Silicon Valley, de site youtube.com registreerden, konden ze zich nauwelijks voorstellen hoe mensen het videoplatform zouden gaan gebruiken. De oprichters, oud-Paypal-werknemers Steve Chen, Chad Hurley en Jawed Karim, leek het een goed idee de site in de markt te zetten als datingservice. Singles konden een videoboodschap uploaden, in de hoop andere singles te bereiken. Veel verder reikte het voorstellingsvermogen van het drietal niet, vertelde Chen jaren later op een conferentie.

In een tijd waarin de iPhone nog niet was uitgevonden, sociale media in de kinderschoenen stonden, en digitale video nog vooral met videocamera’s werd opgenomen, konden weinig mensen bevroeden hoe populair onlinevideo zou worden. Het leek een logische stap om na tekst en foto’s een makkelijke manier te vinden om video te delen op internet. Maar wat mensen met de nieuwe mogelijkheden zouden doen was een heel andere vraag, aldus Chen.

Toen youtube.com eenmaal online was, bleek niemand video’s van zichzelf te plaatsen om een date te regelen. Wel verschenen er „schattige video’s met katten en kinderen”. Pas toen daagde het de oprichters: YouTube kon een platform worden waar mensen elke video konden delen die ze maar wilden.

Vijftien jaar later is YouTube uitgegroeid tot de één-na-populairste site ter wereld (na google.com); 69 procent van alle internetgebruikers bekijkt er minstens één video per maand. Zij bezoeken de site voor make-up-tips, om te kijken hoe hun helden eindbazen van games verslaan, om te lachen over alledaagse onzin, of zich op te winden over het nieuws van de dag.

YouTube is een kaleidoscoop gevuld met alle gekte, schoonheid, liefde en kwaadaardigheid die de mens rijk is. Wat de site ons in vijftien jaar heeft gebracht? Op die vraag bestaan evenveel antwoorden als er video’s zijn geüpload (volgens de laatste cijfers wordt er elke minuut 500 uur aan video op de site gezet).

Stel de vraag aan YouTube-topvrouw Cécile Frot-Coutaz, en zij zal zeggen: onbegrensde expressie-mogelijkheden. Vraag het een bekende youtuber als Job van Grafhorst en hij zegt: een nieuwe manier om mensen te vermaken. Vraag het tech-criticus Marietje Schaake, en zij zegt: ongecontroleerde macht. En, zo voegt Schaake toe: „Ongecontroleerde macht is nooit gezond.”

Het eerste YouTube-filmpje ooit: YouTube-oprichter Jawed Karim in de dierentuin

I Dreamed a Dream

Voordat Cécile Frot-Coutaz in oktober 2018 aan het hoofd kwam te staan van YouTube Europa en het Midden-Oosten, gaf ze leiding aan de grote Europese tv-producent Fremantle. Net als haar collega’s zag zij het rap groeiende YouTube als bedreiging voor gevestigde media, vertelde ze vorig jaar in een interview met NRC. Maar haar oordeel draaide bij in 2009. De oorzaak: het Britain’s Got Talent-optreden van een huisvrouw met een gouden stem, Susan Boyle. „Haar uitvoering van ‘I Dreamed a Dream’ ging door het dak op YouTube”, aldus Frot-Coutaz. „Zender ITV was woedend en wilde de clip verwijderen, maar op dat moment had elke ochtendshow in de VS aandacht besteed aan de briljante Britse huisvrouw, en wist iedereen in de VS wie Susan Boyle was.”

Lees hier het interview terug met Cécile Frot-Coutaz: ‘YouTube zal nooit perfect zijn’

Wat bleek? Mensen die de video hadden gezien stemden in de weken daarna massaal hun televisie af op het programma. Tv-bazen in het buitenland waren plotseling geïnteresseerd in het format. „De les was dat het merk Got Talent ongelooflijk veel baat had bij de video die ITV wilde verwijderen”, aldus Frot-Coutaz.

Traditionele mediabedrijven hadden genoeg reden de opkomst van YouTube met argusogen te bekijken. Vooral jonge kijkers bleken het reguliere aanbod graag te verruilen voor het nieuwe platform. Bovendien bleken zij naar hartelust auteursrechtelijk beschermd materiaal op de site te zetten – inzet van talloze rechtszaken in YouTubes beginjaren. In één van die zaken bleek dat de oprichters bewust een coulante houding aannamen ten opzichte van beschermde beelden en muziek: alleen als rechthebbenden verzochten hun materiaal te verwijderen, haalden ze het eraf.

Die houding zorgde dat bezoekers uren aan auteursrechtelijk beschermde muziekclips, sport en tv-shows konden kijken – en dat YouTube in het begin kon groeien over de rug van de traditionele industrie. Vanaf juni 2007 begon YouTube te experimenteren met Content ID: een systeem dat geüploade video’s vergelijkt met die van rechthebbenden, en hen vervolgens de mogelijkheid biedt video’s te verwijderen of te delen in de reclame-inkomsten.

In de top van het concern – waartoe Frot-Coutaz behoort – wordt de openheid van het platform geroemd. Ondanks de copyrightschendingen waarmee het in de beginjaren publiek kon trekken, en ondanks het extremistische materiaal dat ook op YouTube verschijnt.

„Alles afgewogen heeft openheid enorme voordelen”, vertelde Frot-Coutaz aan NRC. „Mensen die eerst geen stem hadden, hebben die nu wel. Zoals vrouwen in Saoedi-Arabië.” Het zijn niet meer de zenderbazen die voor miljoenen beslissen wat er te kijken valt. Op YouTube maken de gebruikers dat zelf wel uit – geholpen door een algoritme dat de populairste video’s aanbeveelt.

Door die democratisering van het aanbod zijn op YouTube genres ontstaan die op reguliere tv nooit van de grond zouden zijn gekomen – van beauty-vloggen tot gamecommentaren en uitpak-video’s. Wie had kunnen voorspellen dat er honderdduizenden fans regelmatig naar zogeheten ASMR-filmpjes zouden luisteren, waarin vrouwen nauwelijks hoorbaar in de microfoon fluisteren en zachte geluiden maken die bij de luisteraar prettige tintelingen opwekken?

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: YouTube bestaat vijftien jaar

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.

YouTube is bovendien diverser dan reguliere televisie, bleek in 2012 uit onderzoek van The Washington Post. De krant ontdekte dat op de vijftig best bekeken YouTube-kanalen minderheden veel vaker in beeld komen dan op de reguliere, hoofdzakelijk door witte mensen bevolkte televisie.

Nieuw soort beroemdheid

Maar waar YouTube waarschijnlijk het meest om herinnerd zal worden is de opkomst van een nieuw soort beroemdheid: de youtuber.

Job van Grafhorst (20), op YouTube bekend onder de naam Dutchtuber, is één van de weinige Nederlanders die van zijn bestaan als YouTube-persoonlijkheid kan leven. Hij maakt filmpjes gericht op kinderen tussen 8 en 18 jaar, waarin hij Minecraft of Roblox speelt. Ook filmt hij zijn dagelijkse leven in Antwerpen, waarheen hij is verhuisd om dichter bij zijn Vlaamse vriendin Soraya te wonen – een vaak geziene gast in de filmpjes. Elk van zijn drie kanalen heeft rond 700.000 abonnees. Zijn filmpjes worden zo’n tweehonderdduizend keer bekeken, met uitschieters naar een miljoen. In kijkcijferaantallen is Dutchtuber net zo groot als het NOS Jeugdjournaal.

Job van Grafhorst heeft net als elke andere youtuber zijn bestaan te danken aan een beslissing van YouTube-baas Chad Hurley in 2007. De bestuursvoorzitter – van het inmiddels door Google voor 1,65 miljard dollar overgenomen bedrijf – besloot om voortaan makers van populaire video’s te laten profiteren van advertentie-inkomsten.

Het model komt er op neer dat 55 cent van elke verdiende euro aan commercials naar de makers gaat, en YouTube de rest houdt. (Na kritiek over extremistische inhoud heeft de site vorig jaar de eisen voor wie in aanmerking komt voor het delen van advertentie-inkomsten aangescherpt.)

Dutchtuber Job van grafhorst speelt computergame Roblox

Hurley verwachtte dat een financiële beloning voor populaire video’s gebruikers zou aansporen kwalitatief hoogwaardige content te maken. En aansporen deed het. YouTube-influencers maken inmiddels deel uit van een miljardenindustrie. Van de 15,1 miljard dollar (14,3 miljard euro) aan reclame-inkomsten (omzet in 2019) gaat 8 miljard naar ‘content creators’.

Youtubers, en hun geestverwanten op andere platforms, zijn de nieuwe popsterren, de nieuwe rolmodellen voor de jeugd. Met het grote verschil dat The Beatles of Madonna nooit zo’n directe, intieme band met hun publiek hebben gehad. Het is veelzeggend dat toen Nederlands’ grootste youtuber, Nikkie Tutorials, bekendmaakte als jongen te zijn geboren, zij de talkshows oversloeg. Alle avondshows praatten over haar, maar zij had de traditionele poortwachters niet nodig om haar fans te bereiken.

De invloed van youtubers op het leven van jonge mensen valt moeilijk te overschatten. Toen het bedrijf gebruikers ondervroeg over hun voorbeelden, vertelde 40 procent van de respondenten dat youtubers hen beter begrepen dan hun vrienden en familie. Maar liefst 60 procent zei dat een youtuber hun leven of kijk op de wereld heeft veranderd.

Van Grafhorst is zich bewust van zijn voorbeeldfunctie. „Ik ben minder gaan schelden dan toen ik begon. Mensen kijken naar me op, dus bedacht ik me dat het misschien wel handig was mijn bekendheid voor een goede boodschap te gebruiken.” Dus nu horen zijn fans Van Grafhorst in een filmpje zeggen dat energiedrankjes slecht voor je zijn.

Lees hier een interview met youtuber Kwebbelkop: ‘Dat ik nu al met pensioen kan, is een raar idee’

Van Grafhorst is een uitzondering: de meeste youtubers – zeker in de kleinere taalgebieden – kunnen niet rondkomen van hun filmpjes. Traditionele media betalen met de opbrengsten uit succesvolle programma’s de minder gelukte experimenten, maar YouTube kent geen genade voor de niet geslaagden. De top 3 procent van alle makers krijgt 90 procent van de views, en dus ook grofweg 90 procent van de omzet. En zelfs zij kunnen er niet altijd van rondkomen. Om bij die 3 procent te horen, moet je 1,4 miljoen maandelijkse kijkers hebben. Maar met dat aantal verdien je nog maar 17.000 dollar per jaar, toonde onderzoek in 2018 aan. Vandaar ook dat zoveel youtubers gesponsorde berichten plaatsen: zo kunnen ze een beetje bijverdienen. Alleen een heel select groepje van extreem populaire youtubers, de Zweedse Pewdiepie, de Amerikaanse kindster Ryan, verdient miljoenen dollars per jaar.

„Je moet het niet voor het geld doen”, zegt Van Grafhorst. „Ik ben begonnen als youtuber zonder te weten dat ik er ook maar een euro mee kon verdienen. Alleen als je gepassioneerd bent, en als je al je tijd erin wil steken, heb je een kans het te maken en vol te houden.”

Fans verwachten dagelijks nieuwe filmpjes, dus de werkdruk is moordend. Ook als Van Grafhorst ziek is, filmt hij door. „Als ik wakker word en ik kom van ellende mijn bed niet uit, dan komt de camera maar naar het bed toe en proberen we er daar wat van te maken.”

Het is gezien de hoge werkdruk en lage vergoedingen niet verrassend dat veel youtubers overspannen raken. Zo kondigden onlangs zowel Stuk TV-presentator Stefan Jurriëns als de Nederlandse beautyblogger Vera Camilla aan voorlopig te stoppen met sociale media. Het fenomeen van de overspannen youtuber is zo bekend dat het een naam kreeg onder youtubers: de ‘creator burnout’. Zelfs Pewdiepie, ’s werelds bekendste youtuber, kondigde eind vorig jaar aan een pauze te nemen van het platform. „Ik ben moe. Ik voel me erg moe. Ik zal het later uitleggen”, beloofde hij zijn 102 miljoen volgers.

Ongewenste video’s

Als YouTube-bazen hoog opgeven over het open karakter van het platform, dat kennis delen gemakkelijk heeft gemaakt en de entertainmentindustrie voorgoed heeft veranderd, gaan ze vaak voorbij aan de keerzijde ervan. YouTube worstelt al geruime tijd met ongewenste video’s op het platform. Zo verschenen in het voorjaar van 2017 advertenties van bekende merken naast video’s van terreurorganisaties. Nadat adverteerders hun reclames terugtrokken, kondigde YouTube aan meer te gaan doen tegen schokkend materiaal. Het bedrijf nam duizenden nieuwe moderatoren aan om video’s te controleren en ontwikkelde algoritmes die extremistisch en gewelddadig materiaal moeten herkennen.

In het najaar van 2017 ontstonden opnieuw problemen, dit keer door schokkende kindervideo’s, waarbij de reactiemogelijkheid werd misbruikt door pedofielen. Ook toen haalden sommige merken hun reclames weg. En vanaf begin 2018 kwam YouTube onder vuur te liggen omdat de algoritmes steeds extremere politieke video’s aanraadden, en zo zouden bijdragen aan de radicalisering van individuen.

Tech-criticus Marietje Schaake, voormalig Europarlementariër, onderzoeker aan Stanford en columnist van NRC, wijst erop dat we nog weinig weten over hoe de algoritmes van bedrijven als YouTube informatie rangschikken. „Overheden en onderzoekers krijgen geen toegang tot data van de tech-giganten. Het betekent dat een handvol bedrijven uit Silicon Valley beslissingen neemt over de grenzen van de vrije meningsuiting, zonder toezicht en zonder onafhankelijk onderzoek. We zien dat desinformatie, gemanipuleerde video’s, samenzweringen en gewelddadig materiaal heel gretig gedeeld worden, maar we weten niet precies waarom dat gebeurt. Net zomin weten we hoe online-desinformatie vervolgens leidt tot acties in het echte leven. Valt de populariteit van YouTube-filmpjes gericht tegen vaccinaties te koppelen aan een uitbraak van mazelen?”

Vanaf het moment dat de oprichters de site youtube.com in 2005 registreerden, begon een experiment waarvan zij zelf ook de uitkomst niet kenden. Een experiment dat ongekende manieren heeft geboden om informatie te ontsluiten, maar er ook toe heeft geleid dat gebruikers een muisklik verwijderd zijn van een complottheorie, die een functionerend lid van de samenleving kan transformeren in een geradicaliseerde eenling.

De ironie wil dat door de recente ophef over desinformatie en schadelijke video’s op het platform, YouTube steeds meer gaat lijken op de poortwachters van de oude tv-industrie die het overbodig had verklaard. YouTube maakt steeds meer redactionele keuzes, door bijvoorbeeld materiaal van bekende nieuwsmerken voorrang te geven bij belangrijke nieuwsgebeurtenissen. Het scherpt zijn algoritmes aan, waardoor het platform minder open is geworden. YouTube is zelfs eigen tv-shows gaan maken voor de betaalsite YouTube Premium. Zo lijken na vijftien jaar de ouderwetse poortwachters toch niet zo overbodig.