De wedloop om de hypersone raket

Wapenarsenaal Rusland bouwt ze. China investeert miljarden en sinds begin januari is bekend dat ook de VS proberen een hypersoon wapen te bouwen. „Landen willen hun concurrent voor zijn. En als dat niet lukt, willen ze in elk geval dezelfde militaire snufjes.”

President Poetin volgt de test van de hypersonische Avangard-raket, in 2018.
President Poetin volgt de test van de hypersonische Avangard-raket, in 2018. Foto Mikhail Klimentyev/TASS via Getty Images

„Onze raketten zijn groot, krachtig, secuur, dodelijk en snel. Er zijn veel hypersone systemen in ontwikkeling.” Die laatste woorden liet de Amerikaanse president Donald Trump zich afgelopen januari, in een speech gericht tegen Iran, schijnbaar achteloos ontvallen. Maar de generaals die zich tijdens zijn toespraak achter Trump hadden opgesteld, verstijfden ogenschijnlijk bij het horen van de opmerking. Zo openlijk, en nog wel via de commander in chief, hadden de VS zich nog niet uitgelaten over hypersone wapens – weer een nieuwe stap in de wapenontwikkeling.

Een verklaring als die van Trump „past precies in het stramien van een wapenwedloop”, stelt Sico van der Meer, onderzoeker van Instituut Clingendael. De race naar hypersone wapens is namelijk in volle gang.

Met hypersone systemen is het mogelijk de vijand te raken voordat die überhaupt weet wat er op hem afkomt. Ze vliegen met ten minste vijfmaal de geluidssnelheid (Mach 5) door de atmosfeer. Rusland heeft al een wapen met die eigenschappen in gebruik. Volgens president Vladimir Poetin nam het Russische leger in december de zogeheten Avangard officieel in het arsenaal op. Het heeft het Russische leger zo’n anderhalf jaar gekost de raket, in maart 2018 met veel bombarie gepresenteerd, ‘operationeel’ te maken.

Eind september spotten waarnemers hypersone systemen in een Chinese militaire parade. Of die ‘zwevers’, een van de twee hypersone raketten (zie kader), helemaal af zijn, is voor analisten nog onduidelijk.

„Het is een soort automatisme, bijna een oneindige cyclus”, zegt Van der Meer over de Amerikaanse plannen die volgens de president worden uitgewerkt. „Landen willen hun concurrent voor zijn. En als dat niet lukt, willen ze in elk geval dezelfde militaire snufjes.”

Meer een hordeloop

Deze wapenrace verliep lange tijd met horten en stoten. Volgens een onderzoeksbureau van het Congres (pdf) kijken de VS al decennia naar „de mogelijkheden voor hypersone wapens”. Om de zoveel jaar werd geld vrijgemaakt voor een onderzoeksprogramma, tot wetenschappers een nieuw technisch probleem tegenkwamen en de plannen werden opgeschort.

„Na de Koude Oorlog lag het stil”, vertelt de Amerikaanse defensie-analist Margot Van Loon, die voor de American Foreign Policy Council wereldwijde militaire ontwikkelingen bestudeerde, via Skype. „Pas in de laatste tien jaar is het Pentagon zich echt bewust van de stappen die Rusland en China hebben gezet. Nu klassiek machtsdenken terug is op het wereldtoneel, ligt er meer druk op het afronden van de ontwikkeling van deze wapens.”

Oftewel: de VS, die zich na de val van de Muur de grootste militaire macht wisten, liggen achter. De strategie van de grootmachten ging lang uit van een balans. Zowel de VS als de Sovjet-Unie (en later Rusland) beschikten over een nucleair arsenaal dat in grote lijnen op dezelfde manier was opgebouwd. Gedragen door intercontinentale ballistische raketten konden hun kernkoppen elkaars grondgebied bereiken. Zolang de staten hun zwaarste geschut op elkaar gericht hielden, was duidelijk wat de gevolgen van een aanval zouden zijn: vergelding en escalatie, tot een nucleaire oorlog aan toe. Dat vooruitzicht werkte terughoudendheid in de hand.

Die militaire balans werd verstoord door de Amerikaanse ambitie om een raketschild te ontwikkelen, stelt Van der Meer. Als dat lukt „zijn de Russische raketten niets meer waard”. De wens om inkomende raketten te onderscheppen heeft het Pentagon al sinds de jaren tachtig. President Trump geeft sinds zijn aantreden veel aandacht voor die plannen.

Om weer dreigend over te komen, stoften de Russen – en de Chinezen, die steeds meer militaire ambitie koesteren – de hypersone onderzoeken af. De huidige raketafweersystemen zijn berekend op de ballistische projectielen, die na een hoogste punt bereikt te hebben in een parabolische baan op de aarde terug ‘vallen’. Behalve dat ze snel zijn, leggen hypersone raketten en gliders een horizontaal traject af: daaraan is moeilijk af lezen waar ze terecht gaan komen. terwijl de ballistische systemen kunnen worden onderschept - dat wil zeggen, met een ander projectiel uit de lucht worden geschoten - omdat de baan berekenbaar is. Door die manoeuvres zijn de nieuwe raketten nagenoeg ongrijpbaar. Zo is iedereen weer even kwetsbaar, volgens Van der Meer.

Fantasiëen uit de Koude Oorlog

Dat kunnen de VS niet over hun kant laten gaan. In september 2019 nam het Pentagon zich voor dat binnen twee jaar zeker één hypersoon wapen inzetbaar moet zijn. Sommige analisten telden in openbare bronnen zestien lopende wapenonderzoeken. Door ontwikkelingen in de moderne technologie zijn fantasieën uit de Koude Oorlog nu wel mogelijk: wetenschappers hebben de aerodynamica doorgrond, de motoren geperfectioneerd die het projectiel moeten aansturen en bijsturen, en speciale coatings ontwikkeld die de enorme hitte die vrijkomt door de snelheid kunnen weerstaan.

Razendsnel bij het doel

Inmiddels is de kennis in sommige laboratoria zo vergevorderd, dat die door de Amerikaanse overheid als staatsgevaarlijk wordt bestempeld. Dat merkt een techneut op die wordt opgevoerd in een artikel in het tijdschrift Science: het Pentagon „is zeer bezorgd over het onderwijzen van onze vijanden”. Wetenschappers uit verschillende landen kunnen steeds minder vrijuit met elkaar communiceren - zelfs als hun onderzoeksproject in beginsel niets te maken heeft met een wapenprogramma.

Die voorgenomen deadline is haalbaar, denkt Foreign Policy Council-onderzoeker Van Loon. De Amerikanen lopen misschien wat achter, ze willen zich niet laten opjagen: „We gaan niets overhaasten en alles testen”, hoort zij van haar bronnen bij de Amerikaanse overheid.

Volgens Van Loon ziet het Pentagon de supersnelle wapensystemen overigens niet als een strategische gelijkmaker, maar als een tactisch wapen voor op het slagveld, in combinatie met conventioneel geschut: „De hypersone wapens zijn nu de snelste en meest geavanceerde optie die strijdkrachten in hun arsenaal kunnen opnemen.”

Uit hun eigen verklaringen en propaganda is op te maken dat de Russen en Chinezen vooralsnog kiezen voor kernkoppen op de hypersone raketten. Maar ze kunnen ook worden gebruikt voor conventionele, biologische of chemische wapens.

Hoe dan ook heeft de uitbreiding van de wapenkamer impact op het militaire denkproces. In een eerder gesprek met NRC, vorig jaar, gaf bijzonder hoogleraar in de militaire strategie Lawrence Freedman (King’s College London) een treffende waarschuwing: „Hypersone systemen schieten de reactiesnelheid aan diggelen. De raketten omzeilen de luchtafweer, daar moeten militaire planners al iets op bedenken. Maar door hun enorme snelheid is er amper tijd om te bedenken hóé dan te reageren.”

Neiging om terug te schieten

Strategen voorzien dus paniek in de militaire meldkamer, zeker omdat het moeilijk is vast te stellen of een inkomend hypersoon projectiel een kernkop draagt of conventionele bewapening. Dat maakt nogal een verschil, zeker voor wie de logische stappen van conflictescalatie (steeds een stapje ‘zwaarder’) wil volgen. Clingendael-onderzoeker Van de Meer: „De neiging is toch om terug te schieten als je weet dat er iets naar je onderweg is, maar de vraag is: wat? Als alles sneller moet, is de keus voor nucleaire vergelding wellicht ook sneller gemaakt.”

Juist dat risico op destabilisering is de grootste zorg van analisten die proberen te achterhalen hoe de hypersone wapenwedloop ervoor staat. Wapenraces zijn sowieso niet bevorderlijk voor ontspanning in het mondiale machtsspel. Bovendien is er op het politieke toneel momenteel weinig animo voor verdragen die ontwikkeling of gebruik aan banden zouden leggen, zegt de Amerikaanse Margot Van Loon.

En in de inhaalslag van het Pentagon is weinig ruimte voor tegenwicht door de vredesbeweging of critici van de industriële lobby, ziet Sico van der Meer: „Het idee achter de wapenwedloop is: het gaat om veiligheid. Probeer maar de politicus te zijn die niet in dat discours meegaat.”

Correctie (10 februari 2020): In een eerdere versie van dit artikel stond dat hypersone raketten met meer dan vijfmaal de geluidssnelheid (die is 1,7 kilometer per seconde) door de atmosfeer vliegen. Dat is onjuist, vijfmaal de geluidssnelheid is 1,7 kilometer per seconde. Ballistische raketten leggen een parabolische baan af. Dit is aangepast.