Leven zonder hoofd klinkt zweverig, maar wat betekent het?

Meditatie ‘Leven zonder hoofd’ klinkt als een zweverige meditatie-techniek. Toch wordt het in intellectuele kringen serieus besproken. Wat betekent het voor mensen?

Illustratie Astrid Anna van Rooij

Vijftien jaar geleden deed ik een creatieve cursus in Griekenland, op een plek waar allerlei soorten lessen werden gegeven: windsurfen, yoga, autobiografisch schrijven, stand-upcomedy, noem maar op. Bij aankomst bleek dat ik gratis een tweede cursus mocht volgen, mits de lestijden niet overlapten. Dat gold bij mij voor lessen die ‘Living Without a Head’ heetten, ‘leven zonder hoofd’. Het klonk zo bizar dat ik me inschreef.

En het was ook bizar. Ik had nog nooit zoiets meegemaakt en ik heb daarna niemand er ooit over gehoord. Tot vorige maand – toen was ineens de docent van destijds, Richard Lang, te gast in de Making Sense-podcast van de Amerikaanse neurowetenschapper, filosoof, religiecriticus en bestsellerschrijver Sam Harris. Ze spraken ruim een uur over The Headless Way, zoals ‘leven zonder hoofd’ officieel heet. Harris was heel enthousiast. Wat was hier aan de hand – die obscure cursus van destijds werd ineens besproken in intellectuele kringen. Maar wat ís ‘leven zonder hoofd’ dan precies en wat hebben mensen eraan?

Leeswaarschuwing voor mensen die niet tegen zweverig kunnen: ja, het is zweverig, zoals je mindfulness of meditatie zweverig kunt vinden. Zelf vond ik de lessen deels interessant, deels irritant. Ze begonnen met de constatering dat je van één persoon in een groep nooit het hoofd ziet: jezelf. Daarna moesten we met uitgestrekte vinger naar objecten in de omgeving wijzen en die beschrijven. En dan moesten we naar onszelf wijzen, ‘naar binnen’ – zo voelde dat, al wist ik heus wel dat mijn vinger wees naar waar mijn gezicht zit. Maar ineens voelde dat als naar binnen wijzen, en het voelde alsof daar niemand is, alsof daar een leegte zit waarin de wereld die je waarneemt, binnenkomt. Nee, ik had geen drugs gebruikt. Probeer het anders zelf eens.

Dit vond en vind ik het interessante van de cursus: die liet zien dat je je perspectief als het ware kunt laten omklappen van alledaags naar puur subjectief. En dat daardoor je zelfgevoel vervaagt, zoals je ook weleens vergeet dat je een voor anderen waarneembaar persoon bent als je opgaat in werk, muziek of de natuur, of als je mediteert en het is toevallig gelukt je hoofd leeg te krijgen. Dat omklappen van je gezichtspunt voelt als een shortcut naar leegte, naar even geen gedachten. Het lukt niet altijd, maar als het lukt, voelt het prettig.

Lees ook, over de onderzoek naar het verlies van zelfgevoel: Even weg van jezelf is beter dan je denkt

Dan moet je er alleen wel aan denken dat het bestaat; dat had ik in die vijftien jaar maar een paar keer gedaan. Dat komt vast doordat The Headless Way, hoewel interessant, toch mijn zweverigheids-irritatiegrens overschreed. We werden aangemoedigd naar binnen te kijken en omdat mensen daar een leegte ervaren waar ze geen grenzen aan voelen, en omdat je ‘in elkaars leegte verschijnt’, trokken sommigen de conclusie dat we allemaal deel uitmaken van één universeel bewustzijn, en dat we elkaar zijn. Daarbij denk ik: toedeledoki.

Maar een shortcut naar een leeg, stil hoofd waarvoor je niet elke dag hoeft te zitten mediteren? Daar ben ik gemakzuchtig genoeg voor.

Het begon in 1943

Toen de Brit Richard Lang (67) zeventien was en geïnteresseerd in verschillende religies, ontmoette hij de gepensioneerde architect Douglas Harding (1909-2007), grondlegger van Headless. Die kreeg in 1943 het inzicht dat hij vanuit zijn eigen perspectief geen hoofd had, maar een soort openheid waarin de wereld verscheen. In 1961 publiceerde Harding er het boek On Having No Head over en in de jaren zestig begon hij workshops te geven. Richard Lang woonde er een bij. „Ik begreep het meteen en we werden vrienden”, zegt Lang aan de telefoon. The Headless Way heeft geen ‘aanhangers’ maar ‘vrienden’, legt hij uit, omdat iedereen die het begrijpt gelijk is. Hij heeft geen idee hoeveel vrienden er zijn. „Duizenden…”

Lang werd wel meer dan een vriend: hij werd na Hardings overlijden het gezicht van The Headless Way en de site (headless.org trekt 12.000 unieke bezoekers per week, zegt hij. Ter vergelijking: op nrc.nl is dat ruim twee miljoen). Naast zijn werk als onder meer psychotherapeut en tai chi-leraar gaf Lang workshops. „Als je iets moois ziet, wil je het delen”, zegt hij. „En ‘Zien’ is een prachtige ontdekking.” Hij noemt het ‘Zien wie je echt bent’, Seeing, met een hoofdletter; in spirituele stromingen worden vaak extra hoofdletters gebruikt om te beschrijven wat Lang „een woordloze ervaring” noemt.

„We zijn opgevoed om onszelf van de buitenkant te bekijken”, zegt hij, „als een object. Maar je bent alleen een object voor anderen; voor jezelf ben je ruimte voor de wereld.” Wat heb je daaraan? „Zó veel… In relaties kun je je soms eenzaam voelen, maar als je je realiseert dat alles zich in jou afspeelt, verandert dat álles. Het voelt alsof je eindelijk landt, je bent van niemand afhankelijk, niemand kan je raken.” Het kan hem niet schelen als mensen erom moeten lachen. „Ze kunnen nog steeds hun eigen hoofd niet zien!”

Tegengif voor de gekte

‘Dat verwacht je niet hè, dat een dj zich met dit soort dingen bezighoudt”, zegt Patrick Kicken (45). Hij werkte bijna tien jaar bij popzender 3FM en twaalf jaar bij Radio Veronica. Vier jaar geleden vertrok hij er, na twee burn-outs. Hij was toen al op een spirituele zoektocht. „Door de radio had ik zo’n opgeblazen ego gekregen. Je vergroot jezelf uit, heel veel mensen luisteren naar je en hebben een mening over je, dan ga je je toch bijzonder voelen.”

Spiritualiteit was zijn remedie. Sinds 2009 maakt hij (met Paul Smit) de podcast Praten over bewustzijn, en daarna ook andere podcasts: Leven zonder stress (wat ook een boek werd) en Advaita FM (waarin Richard Lang een gast was). „Op de radio kon ik er natuurlijk niks mee. Daar ging het over Formule 1, snelle auto’s, druk doen.”

Een jaar of vijf, zes geleden stuitte Kicken op The Headless Way. „Dat resoneerde wel.” Andere stromingen trouwens ook. „Ik was gek van Eckhart Tolle, The Power of Now en ik vind Een Cursus in Wonderen mooi.” Dat zijn andere methoden van spiritueel zelfonderzoek. „The Headless Way is een sterke oefening. Maar in feite wijzen ze allemaal naar hetzelfde: jij verschijnt niet in de wereld, maar de wereld verschijnt in jou. Dat is een rustpunt waarnaar je terug kunt keren. Ik kan me daar heel fijn door voelen. Al zou blijken dat het bullshit is, dan heeft het me al zoveel rust gebracht.”

Hij vindt spiritualiteit „een goed tegengif tegen de gekte van de maatschappij. Je moet afleren dat het de hele dag maar om jou gaat. Vaak realiseren mensen zich rond hun 40ste dat ze iets najagen wat niet de bedoeling is. Ik dacht ook dat geluk uit de wereld te halen was, maar het lijkt nu wel of het iets is wat je zelf meeneemt.”

Hoofdloze deelnemers

In 2011 las Karin Visser (61) een interview met Catherine Harding, de vrouw van Douglas Harding, in spiritueel tijdschrift InZicht. Via de website deed ze enkele experimenten, zoals het met de vinger ‘naar binnen’ wijzen. „Daarna had ik een paar weken nodig om me te realiseren dat mijn zoektocht afgelopen was.” Ze had verschillende spirituele stromingen gevolgd en jaren in Canada gewoond, voor een „charismatische leraar met enorm gevolg” wiens naam ze niet wil noemen omdat hij haar „geen steek verder” had gebracht. Maar nu kwam ze thuis.

Lees ook: McMindfulness: de keerzijde van al die meditatie-apps

„Headless gaat om ontdekken wie je bent vanuit eerste persoon enkelvoud en dat is heel anders dan de persoon die jij nu tegenover je ziet zitten”, zegt ze. „Als kind leer je om jezelf te zien als de persoon die anderen zien, maar dan raak je gevangen in de beperktheid die je opgelegd is. Vanuit hier kan ik geen persoon ontdekken. Alleen een ruimte waarin alles verschijnt en die alles al heeft geaccepteerd, die daar geen problemen mee heeft. En je bent allebei die dingen, dat is het mooie.”

Headless is haar favoriete gespreksonderwerp. Ze neemt regelmatig deel aan videobijeenkomsten met ‘hoofdloze’ deelnemers uit verschillende landen. En ze geeft zelf enkele workshops per jaar. In Nederland kent ze negentig, honderd ‘vrienden’, vooral via die workshops. Ze vindt dat sociale aspect belangrijk: „Eigenlijk ben ik alles wat in deze ruimte verschijnt. Daarmee komt het idee dat ik iets kan doen wat goed voor mij en slecht voor jou is in een ander licht te staan.” Want dan bén ik haar. „Het geeft niet als je dat niet gelooft.”

Veel spirituele stromingen trekken vooral vrouwen, Headless ook veel mannen, valt haar op. „Misschien door de experimenten, aandachtsoefeningen; die grepen Sam Harris ook.” Zelf schreef ze een biografie van Catherine Harding, The Freedom to Love, om ook het vrouwelijke en de liefde een stem te geven in The Headless Way. En ze is inmiddels hoofdredacteur van InZicht.