Nicola Ferguson Sturgeon Foto David Levene

Interview

‘Johnson zal zwichten voor de Schotten’

Nicola Sturgeon Premier van Schotland Nicola Sturgeon wil loskomen van Engeland en zich weer bij de EU aansluiten. „Ik weet zeker dat Schotland onafhankelijk wordt.”

Nicola Sturgeon heeft een simpel verzoek aan de Europese Unie in deze, volgens haar, donkere Brexit-tijden: laat een lampje branden voor Schotland. „De Brexit-onderhandelingen hebben aangetoond hoe groot de Europese solidariteit met kleinere landen is en hoeveel macht die kunnen uitoefenen: de EU stond pal achter Ierland. Die recente geschiedenis is een opsteker voor mij en voor Schotland”, zegt Sturgeon in haar werkkamer in het Schotse parlement.

„Ik verwacht niet dat de EU zich uitspreekt voor Schotse onafhankelijkheid. Dat moeten wij zelf regelen. Ik hoop wel dat het niet lang duurt om onze plek in het hart van Europa weer in te nemen.”

Ze zit achterover en leunt met haar elleboog op de leuning van haar stoel. Al vijf jaar is ze premier van Schotland en partijleider van de nationalistische Scottish National Party (SNP). De ervaring en souplesse zijn evident. Haar kantoor is zakelijk neutraal ingericht, met abstracte kunst in pasteltinten.

Als Sturgeon halverwege een gepassioneerd betoog over de waarde van EU-lidmaatschap opgeschrikt wordt door de telefoon van haar assistent, die afgaat met een keiharde en kitscherige beltoon, reageert ze ad rem. „Niet bepaald de negende van Beethoven” – een verwijzing naar het ‘Europese volkslied’. Ze lacht. De geneerde assistent kijkt opgelucht. Situatie ontzenuwd.

Sturgeon gaat een ongekend spannend jaar tegemoet. De ruzie met premier Boris Johnson over een nieuw Schots onafhankelijkheidsreferendum lijkt uit te groeien tot het dominante politieke onderwerp van het jaar.

Er gaat geen dag voorbij zonder akkefietje tussen de Britse en Schotse politiek. De prestaties van de Schotse deelregering op gebied van onderwijs en zorg, de minimale rol van Sturgeon in de voorbereidingen op de VN-klimaatconferentie in Glasgow in november dit jaar, het besluit van de Schotse nationalisten om na de Brexit de EU-vlag bij het parlement in Edinburgh te laten wapperen: alles leidt dezer dagen tot gedoe tussen Londen en Edinburgh.

Sturgeon valt aan door op ieder moment onafhankelijkheid te koppelen aan de Brexit. „Mijn Brexit-verdriet is verdriet met een boos randje, omdat dit tegen de wil van de Schotten gebeurt. Een meerderheid van Schotten stemde in het Brexit-referendum vóór EU-lidmaatschap, en ze zullen nu tóch de economische en maatschappelijke gevolgen van uittreding ondervinden.”

Mandaat is het toverwoord, in een gesprek met Sturgeon. Zij heeft volgens de regels van de Britse staatsinrichting toestemming van Johnson nodig om een rechtsgeldig referendum uit te schrijven. Zij gelooft dat daar nu al voldoende reden voor is: bij de Lagerhuisverkiezingen afgelopen december wonnen de nationalisten in Schotland. En voor het eerst in jaren blijkt uit opiniepeilingen dat een lichte meerderheid van de Schotten een nieuw referendum steunt. Toch heeft Johnson geen zin in nog een volksraadpleging en toenemende spanning over de houdbaarheid van de unie tussen Engeland, Schotland, Wales en Noord-Ierland. „Johnson zal uiteindelijk zwichten voor de Schotse publieke opinie”, zegt Sturgeon. „In een democratie kun je een deel van de samenleving onafhankelijkheid niet ontzeggen als die wens luid en duidelijk genoeg is.”

U bent de vragende partij. Wat belet Johnson u te negeren?

„Als Johnson gelooft dat er goede argumenten zijn om de unie tussen Engeland en Schotland voort te zetten, hoeft hij een referendum niet te vrezen. Als hij denkt te zullen winnen, kan hij net zo goed instemmen met een referendum. Diep in zijn hart weet Johnson dat Schotten voor onafhankelijkheid zullen stemmen als zij de kans krijgen. Johnson kent de zwakte van zijn eigen redenering.”

Zou u ooit zonder toestemming zelf een referendum organiseren als hij blijft weigeren?

„Laat ik helder zijn: ik voer al mijn hele volwassen leven campagne voor onafhankelijkheid, maar ik wil alleen een rechtsgeldig referendum. Met een volksraadpleging die niet erkend wordt, schieten wij niets op. Ik heb veel begrip voor de Catalaanse zaak, maar ik wil niet in een situatie belanden zoals daar, met een stem voor onafhankelijkheid die niet voldoet aan staatsrechtelijke normen. In 2014 zei de toenmalige Spaanse minister van Buitenlandse Zaken dat hij geen probleem zou hebben met Schotse onafhankelijkheid en toetreding tot de EU, mits de weg die wij bewandelen juridisch klopt.”

Denkt u dat het onvermijdelijk is dat het Verenigd Koninkrijk uit elkaar valt?

„Ik ben geen voorstander van uitdrukkingen als ‘uit elkaar vallen’. In mijn eigen taalgebruik: ik ben ervan overtuigd dat Schotland onafhankelijk wordt. Tegelijkertijd zullen we dan onderdeel blijven van de Britse eilanden, met Engeland, Wales, Noord-Ierland en de Ierse Republiek. Dat hoort bij onze identiteit.”

De nationalisten willen dolgraag dat Schotland, als EU-lid, zelfstandig wordt. Volgens het partijprogramma wil de partij echter niet de euro als betaalmiddel invoeren, maar onderdeel blijven van een munt-unie met het Verenigd Koninkrijk. Ook wenst Sturgeon niet koningin Elizabeth II in te ruilen als staatshoofd.

De vraag rijst of de Schotse nationalisten ook inhoudelijk tot het hart van Europa behoren, of ze niet dezelfde ambivalente gevoelens koesteren over integratie als de Britse politiek in Londen de afgelopen 47 jaar. „Eerlijk gezegd denk ik dat de meeste Schotten totaal niet worstelen met die vraag. Ze kunnen prima omgaan met het hebben van meerdere identiteiten. Zelfs ik weet dat ik een Britse identiteit heb. En ik ben een trotse Europeaan. Dat botst niet”, zegt Sturgeon.

„Er zijn meerdere EU-landen met een koningshuis, dus ik zie niet in waarom het handhaven van koningin Elizabeth niet zou kunnen. En een paar jaar geleden zei Jean-Claude Juncker [toen president van de Europese Commissie, red.] dat geen enkel EU-lid gedwongen wordt tegen zijn zin de euro in te voeren.”

Een overtuigder nationalist dan Sturgeon zul je waarschijnlijk niet vinden. Haar vader was elektricien, haar moeder tandarts-assistent, en ze groeide op in sociale woningbouw in Dreghorn, een dorpje ten zuidwesten van Glasgow. Als tiener was ze woest op het hervormingsbeleid van premier Margaret Thatcher: te veel afbraak, te weinig oog voor oplopende werkloosheid en armoede.

Op haar zestiende werd ze lid van de Schotse nationalisten. Zelfbestuur was volgens Sturgeon de beste manier om armoede in Schotland te bestrijden. Tijdens een kamp van de jeugdtak van de partij in 1988 leerde ze Peter Murrell kennen, haar latere echtgenoot – en inmiddels bestuursvoorzitter van de nationalisten. Ze studeerde rechten, werd advocaat en klom gestaag op binnen de SNP. Sturgeon is niet alleen het gezicht van de partij, ze ademt en leeft Schots nationalisme. Ze ís de partij.

En die partij gaat een ingewikkelde periode tegemoet. Volgende maand staat oud-partijleider Alex Salmond terecht voor poging tot verkrachting en ruim tien aantijgingen van seksueel wangedrag. De zaak ligt hypergevoelig, want Sturgeon en haar echtgenoot werkten de afgelopen decennia nauw met Salmond samen.

Het gevaar ligt op de loer dat politieke tegenstanders de zaak aangrijpen om de bestuurskwaliteiten, sfeer en ethiek bij de nationalisten in twijfel te trekken. Zelf zwijgt Sturgeon over de zaak („geen commentaar op lopend onderzoek”). Eerder liet ze weten als privépersoon te hopen dat het „recht zal zegevieren”.

Als vrouwelijke premier krijgt Sturgeon regelmatig te maken met seksisme. Uitgebreide verhandelingen over haar kinderloosheid en miskraam behoren tot standaardpassages in profielen van de Schotse premier. Na een ontmoeting met Theresa May in 2017 zette de Daily Mail een foto van de twee op de voorpagina met de vraag wie de mooiste benen had. Mail-columnist Sarah Vine, de partner van Tory-politicus en Schot Michael Gove, schreef dat de benen van Sturgeon „al met al meer flirterig zijn – aanlokkelijk gekruist, een directe poging tot verleiding.”

Zelf reageert Sturgeon afgemeten op seksisme. Ze realiseert zich dat ze voor meisjes en vrouwen ook een voorbeeldfunctie heeft, zo heeft ze in eerdere interviews gezegd. En ook dat ze het belachelijk vindt dat bij vrouwelijk politici onevenredige aandacht wordt besteed aan uiterlijk, kleding en gezinsleven.

In haar werkkamer is slechts één symbool te vinden waar een bezoeker feministische verbondenheid achter zou kunnen zien: een foto van Sturgeon zij aan zij met Hillary Clinton. Het dubbelportret staat niet prominent op haar bureau, maar op de tweede plank van een lage boekenkast, achter een vergadertafel.

Voor Sturgeon telt maar een ding: onafhankelijkheid. Ze weet dat als ze echt succes wil hebben, ze bredere steun nodig heeft dan van politiek gelijkgestemden, van overtuigde metgezellen. Sturgeon heeft steun nodig van bewoners in en rondom Aberdeen, dat welvarend is geworden met olie en gas en waar veel Britse bedrijven gevestigd zijn.

Ze moet de bewoners in de grensstreek met Engeland overtuigen. Het is de inschatting van de nationalisten en Sturgeon dat te radicale standpunten en een verwerping van Brits-zijn averechts werken. Koningin Elizabeth en het pond sterling afschaffen: dat schiet door. Partijmisstanden en te veel aandacht voor Sturgeon als persoon leiden af. Wat vooral aanslaat, is het presenteren van onafhankelijkheid als remedie voor de Brexit.

Bredere steun voor onafhankelijkheid hangt voor een belangrijk deel af van de Brexit-koers van Johnson. Hoe dichter hij de Britse economie tegen de Europese laat aanschurken, hoe minder schade er is voor Schotland. Als Johnson koerst op een oppervlakkig handelsverdrag met de EU, betekent dat douanecontroles en handelsbelemmeringen.

Voor Sturgeons peilingen zal dat goed nieuws betekenen, inhoudelijk veroorzaakt het ook kopzorgen. Zij moet dan uitleggen hoe zij na eventuele onafhankelijkheid en toetreding tot de EU de grens tussen Schotland en Engeland voor zich ziet.

„Ik wil geen grens tussen Engeland en Schotland. Niemand wil dat. En als we over een grens praten, gaat het alleen over verkeer van goederen. Een onafhankelijk Schotland zou deelnemen aan het gemeenschappelijke reisgebied tussen het Verenigd Koninkrijk en Ierland dat al geldt sinds 1923.”

Lees ook: Brexit kust zelfs in Wales het nationalisme wakker

Dreigt Sturgeon zo te doen wat de Brexiteers de afgelopen jaren deden: grensproblematiek bagatelliseren? Britse overheidsjuristen zeggen dat het absoluut geen automatisme is dat de Schotten meedoen aan de gemeenschappelijke zone die paspoortvrij reizen en vrij recht van vestiging op de Britse eilanden regelt. Daar zal over moeten worden onderhandeld.

„Ik zal nooit kiezers misleiden. De Brexit zal voor hobbels zorgen. De handelsbelangen met de rest van het VK zijn belangrijk en ik wil dat Schotse bedrijven ongehinderd met zowel Britse als Europese partners kunnen handelen. Uiteindelijk is de Europese interne markt acht keer groter dan de Britse. Daarom dring ik bij Johnson aan op een zo hecht mogelijke toekomstige samenwerking met de EU. Het is niet Schotse onafhankelijkheid die voor problemen zorgt, maar de Brexit.”

Brexit is een vorm van nationalisme. Maakt u onderscheid tussen goed en fout nationalisme?

„Het probleem is dat wij in het Engels maar één woord hebben voor uiteenlopende fenomenen. Wij zijn een progressieve partij. Dat is iets anders dan de rechts-radicale nationalistische bewegingen. Wij koesteren migratie. Wij beschouwen iedereen die zich hier vestigt als Schots en een verrijking voor onze economie en maatschappij. Dat is een andere instelling dan Brexit-aanhangers die vooral uit de EU wilden om een einde te maken aan migratie en vrij verkeer van personen.”

Denk u niet dat na alle reuring van de afgelopen jaren kiezers de politiek beu zijn? Is er wel enthousiasme voor een referendum?

„Een deel van mij heeft begrip voor mensen die uitgeput zijn. Uiteindelijk gaat het over wat wij willen. Willen wij dat Boris Johnson en zijn regering ons land schade mogen berokkenen zonder dat wij inspraak hebben? Of kiezen wij ervoor onze eigen toekomst te bepalen? Ik zie de afgelopen maanden dat bij demonstraties voor een nieuw referendum pleinen vol staan, dat er duizenden aanhangers op de marsen afkomen. Uiteindelijk aanvaarden wij het niet machteloos te staan.”