Honderd jaar bouwen aan een dijk rond de Noordzee

Klimaatverandering Een ‘Afsluitdijk’ rond de complete Noordzee is haalbaar, betaalbaar én beschermt 25 miljoen Europeanen tegen het stijgende zeewater, becijfert fysisch oceanograaf Sjoerd Groeskamp. „Zie dit plan vooral als een waarschuwing.”

De Afsluitdijk, tussen Waddenzee en IJsselmeer, is met 32,5 kilometer de op één na langste dam ter wereld.
De Afsluitdijk, tussen Waddenzee en IJsselmeer, is met 32,5 kilometer de op één na langste dam ter wereld. Foto Bas Czerwinski/ANP

De bedenker van de Deltawerken, ingenieur Johan van Veen, filosofeerde er al eens over in zijn dagboeken, maar nu heeft Sjoerd Groeskamp, fysisch oceanograaf aan het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee, het ook daadwerkelijk doorgerekend: met een dijk van ruim vierhonderd kilometer tussen Schotland en Noorwegen, en nog een kortere tussen Frankrijk en Engeland, kun je een flink deel van Noordwest-Europa beschermen tegen de stijgende zeespiegel.

In het wetenschappelijk tijdschrift van de Amerikaanse Meteorologische Vereniging zet Groeskamp binnenkort de cijfers rond zo’n Northern European Enclosure Dam, de ‘NEED’, op een rij. Met een tussenstop op de Orkneyeilanden loopt de noordelijke tak van de dam van het puntje van Schotland naar de westpunt van Noorwegen, een afstand van 476 kilometer. De zuidelijke tak van de dam loopt over 161 kilometer van het puntje van Bretagne naar het uiterste zuidwesten van Engeland. „De grootste technische uitdaging zit in het stuk vlak voor de Noorse kust”, zo schat Groeskamp in. „Daar is de maximale diepte ruim driehonderd meter. Maar als je ziet op welke diepte vaste boorplatforms gemaakt kunnen worden, mag je ervan uitgaan dat een dam van gemiddeld 161 meter met een uitschieter boven 300 ook mogelijk moet zijn.”

Ook financieel schat Groeskamp de uitdaging als haalbaar in. „De Saemangeum Seawall in Zuid-Korea is op dit moment de langste dam ter wereld; onze eigen Afsluitdijk de op één na langste. Als je de kosten voor die dammen per volume-eenheid extrapoleert naar in totaal ruim 36 kubieke kilometer voor deze Noordzeedam, inclusief de kosten voor pompen om het rivierwater naar de andere kant van de dijk te pompen, kom je uit op ongeveer 200 tot 500 miljard euro. De kosten voor eventuele sluizen hebben we daarbij nog niet meegenomen. Inderdaad een enorme hoop geld, maar afgezet tegen het bbp van de veertien landen die door deze dam beschermd zullen worden, gaat het maar om 0,1 procent. Daarmee bescherm je vervolgens wel miljoenen mensen in die veertien landen die in het gebied tot twee meter boven zeeniveau wonen. In 2020 zijn dat er al 25 miljoen! Alle individuele maatregelen die landen nu moeten nemen om al het land tot twee meter boven zeeniveau te beschermen zijn waarschijnlijk veel duurder”, veronderstelt Groeskamp.

De Zuid-Koreaanse Saemangeum Seawall van ruim 33 kilometer is de langste dam ter wereld. Foto Park Yeong-cheol/AFP

Behalve de financiële kosten, heeft een dam rond de Noordzee ook onvoorstelbare ecologische en logistieke consequenties, weet Groeskamp. „Net als destijds bij de overgang van de Zuiderzee naar het IJsselmeer, zal ook de Noordzee op termijn een zoetwatermeer worden wanneer je deze dam aanlegt. Het Noordzeebekken zal zich langzaam vullen met rivierwater, dat we in onze berekeningen met gigantische pompen uit het Noordzeemeer verwijderen. Honderd jaar na het sluiten van de dam zal het zoutgehalte nog maar een tiende zijn van wat het nu is. Bovendien raak je het getij kwijt. Niet alleen einde Noordzee en Oostzee dus, maar ook einde Waddenzee. Volgens velen, waaronder mijzelf, niet minder dan een ecologische ramp. Maar bij een zeespiegelstijging van meer dan een meter zijn we de wadplaten waarschijnlijk toch wel kwijt. Er komt onherroepelijk een moment dat het aangroeien van slib en zand de stijging van het water niet meer kan bijbenen. En dan hebben we het nog niet eens gehad over de consequenties voor de visserij of de scheepvaart.”

Ecologische ramp

„Draconisch!” Dat is de reactie van dr. Ferdinand Diermanse, hydroloog van Deltares op de ‘Noordzeedam’ van zijn collega Sjoerd Groeskamp. „De consequenties van het compleet afsluiten van de Noordzee zijn natuurlijk gigantisch. Niet alleen de ecologie wordt volledig op zijn kop gezet. Ook voor de scheepvaart heeft dit plan enorme gevolgen. Zo zullen de havens in de Oostzee veel vaker dichtgevroren liggen, omdat het hele meer zoet zal worden en de getijdestroming verdwijnt. Maar toch is het als extreem scenario wel degelijk zinvol om dit soort plannen eens door te rekenen. Groeskamp laat in ieder geval zien dat een Noordzeedam economisch niet onhaalbaar is.”

Onderzoekers van Deltares hebben ook al eens „met de benen op tafel en op de achterkant van een sigarendoos” uitgerekend wat een dam rond de Noordzee zou moeten kosten. „Zij rekenden toen aan een langere dam die wat verder naar het zuiden zou liggen, om de diepte voor de Noorse kust te vermijden. Mede door die extra lengte kwamen zij op een bedrag dat twee keer zo hoog lag als de berekening van Groeskamp nu: duizend miljard euro.”

Kritiek op Bregmans brief: Nee, het is nu echt niet januari 1953

De bouw duurt een eeuw

De allergrootste uitdaging is volgens Diermanse het juiste moment om te beslissen dat draconische maatregelen als een Noordzeedam nodig zijn. „De Deltawerken duurden dertig jaar om te realiseren. Een Noordzeedam duurt misschien wel een eeuw om te bouwen en je zult alle betrokken landen mee moeten krijgen. Wanneer druk je op de knop om dit in gang te zetten, met alle onzekerheden over de zeespiegelstijging over honderd jaar?”

In 2019 publiceerde Deltares in opdracht van de Deltacommissaris en het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat een verkenning, met alle denkbare strategieën voor aanpassing aan de versnelde zeespiegelstijging. Diermanse: „Die strategieën gaan van bescherming ver voor onze kust, zoals met deze dam, via gesloten of meer open kustverdediging langs de huidige kustlijn, tot meebewegen met het water, door te accepteren dat delen van het land vaker zullen overstromen.”

Draconisch en driest

Bij die verkenning is ook een speciale website geopend om alle denkbare oplossingen voor het klimaat- en zeespiegelprobleem – van draconisch en driest tot direct inzetbaar, van professioneel tot ‘Willy Wortel’ – op een rijtje te zetten.

Of zijn ‘NEED’ ook echt nodig zal zijn, daarover is Groeskamp een stuk minder stellig dan zijn harde getallen suggereren. „Ik zie dit plan vooral als een waarschuwing. Als we niet in staat zullen zijn om de klimaatverandering en de daarbij horende zeespiegelstijging onder controle te krijgen, dan wordt dít misschien het type oplossing waar je aan moet denken. Het is dus ook zeker niet het type oplossing waarmee je kunt suggereren dat de klimaatverandering geen groot probleem is, „omdat we tegen die tijd toch gewoon een dammetje bouwen”. Wíj zijn in het rijke Europa misschien in staat om zo’n maatregel te bedenken, maar wat doe je op al die andere plekken in de wereld waar dit soort maatregelen niet haalbaar of betaalbaar is? Dan is het proberen tegen te gaan van klimaatverandering nog altijd de allerbeste optie.”