Analyse

Een beetje ruzie met de boeren kon geen kwaad

Stikstofcrisis „Niet nog eens”, zei Rutte vrijdag over de heibel door Farmers Defence Force. Maar de lijn doorknippen wil het kabinet niet.

Jeroen van Maanen, bestuurslid van Farmers Defence Force, vrijdag na afloop van het overleg met minister Carola Schouten. Foto ANP/BART MAAT
Jeroen van Maanen, bestuurslid van Farmers Defence Force, vrijdag na afloop van het overleg met minister Carola Schouten. Foto ANP/BART MAAT

En als de boeren van Farmers Defence Force straks nog eens uit de bocht vliegen, wat dan?

„Het is een keer klaar”, wat premier Mark Rutte betreft, zei hij vrijdag tijdens zijn wekelijkse persconferentie. „De tolerantie voor dit soort dingen is nu wel richting nul gedaald, ik hoop dat het niet nog een keer gebeurt.”

Keer op keer tartte de radicale boerenbeweging de afgelopen maanden het geduld van het kabinet en van andere agrarische groepen die zich verenigd hebben in het Landbouw Collectief, in de gezamenlijke zoektocht naar een uitweg uit de stikstofcrisis. Bij zo’n oplossing kan de landbouw, verantwoordelijk voor 46 procent van alle stikstof die neerslaat in de Nederlandse natuur, niet worden ontzien.

Maar harde maatregelen wees Farmers Defence Force (FDF) consequent en op felle toon af. CDA-Statenleden in Noord-Brabant die toch vóór stikstofbeleid stemden, moesten „persoonlijk aangepakt […] worden na het verraad van 25 oktober”, suggereerde FDF-voorzitter Mark van den Oever. Diezelfde Van den Oever vergeleek een paar weken later de gevolgen van de voorgenomen stikstofmaatregelen voor boeren met de Holocaust.

Het duurde tot deze week voordat het kabinet het escalerende optreden van FDF een halt toeriep. Dat gebeurde nadat de beweging woensdag in een persbericht bedreigingen had geuit tegen agrarische belangengroepen die buiten het Landbouw Collectief om onderhandelen en zo volgens FDF „als een judas de sector verraden”. Het Collectief, inclusief FDF, zat op dat moment net in een overleg met minister Carola Schouten (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, ChristenUnie).

Schouten, ‘chef stikstof’ van het kabinet, brak het overleg per direct af en keerde pas vrijdag terug aan de onderhandelingstafel toen een voorman van FDF persoonlijk zijn excuses aanbood. Het was „een optelsom” van FDF-uitspraken geweest die tot het opschorten had geleid, aldus Rutte. En gebeurde het tóch nog een keer, liet hij doorschemeren, dan zat het overleg er wat hem betreft op.

Welkome opschudding

Bij het kabinet werd de botsing met Farmers Defence Force ironisch genoeg met enige opluchting ontvangen.

Al sinds de Raad van State eind mei vorig jaar afrekende met het PAS, het soepele stikstofprogramma waarvan vooral boeren en bouwers jarenlang profiteerden, krijgt Rutte III het verwijt weinig klaar te spelen en te veel naar de boeren te luisteren. Een beetje opschudding om duidelijk te maken wie de bovenhand heeft, zoals deze week, kon in dat licht geen kwaad.

Tegelijkertijd zullen Rutte en Schouten hun lijn met de landbouwsector niet snel doorknippen. Maatregelen die de stikstofneerslag omlaag moeten brengen, zoals het uitkopen of verplaatsen van boerenbedrijven, kan het kabinet niet doorvoeren zonder samen te werken met de dertien agrarische belangengroepen die nu het Landbouw Collectief vormen.

Dat Collectief zit zo mogelijk in een nog lastiger parket. In dat samenwerkingsverband zitten ook gevestigde clubs zoals LTO, de traditionele vertegenwoordiging van de boerenlobby. Maar LTO, al decennia een van de grootste lobby’s op het Binnenhof, moet nu toezien hoe nieuw uit de grond geschoten initiatieven zoals FDF en Agractie duizenden boeren weten te mobiliseren tegen het kabinetsbeleid. Juist bij veel jonge boeren kan hun harde compromisloze politiek op instemming rekenen.

Lees ook: Van één boerenfront is even geen sprake meer

De sfeer is dreigend tussen de traditionele lobby’s en de nieuwkomers met hun minder diplomatieke strategieën: die laatste beschouwen clubs als LTO veelal als een verkapte spreekbuis van het kabinet, geen broeder in de strijd maar één van de doelwitten. Omgekeerd ziet LTO in FDF een groep die als stoorzender het kabinetsoverleg overstemt. Maar dat uitspreken is risicovol: dan dreigt een deel van de achterban weg te lopen.

Het kabinet wil het Landbouw Collectief niet laten vallen, het Landbouw Collectief wil Farmers Defence Force niet laten vallen – en zo houden de hoofdrolspelers elkaar vast.

Echte koerswijzigingen blijven om die reden al acht maanden uit. De bouw zakte in, boeren en bouwvakkers trokken naar het Malieveld om hun ongenoegen te uiten, commissies werden ingesteld, rapporten geschreven. En toch: ruim 250 dagen na de uitspraak van de Raad van State is er weinig veranderd.

Het meest concreet van de plannen is het noodpakket dat Rutte en Schouten eind vorig jaar met Infrastructuur-minister Cora van Nieuwenhuizen (VVD) presenteerden. Dat moest ruimte vrij maken om alsnog 75.000 woningen en enkele grote asfaltprojecten te realiseren, genoeg om de bouw te helpen. Maar die kan pas echt op gang komen als eerst voldoende stikstof is weggenomen. Half maart gaat de maximumsnelheid omlaag naar 100 km/u overdag. Het aanpassen van veevoer en het investeren in natuurherstel gaat meer tijd kosten.

Dat geldt helemaal voor de nieuwste plannen die het kabinet deze week aankondigde. Schouten wil voor 350 miljoen euro boerenbedrijven dicht bij kwetsbare natuur opkopen. Elders moeten boeren kunnen intekenen om te stoppen of hun bedrijf te verplaatsen. En wie blijft, moet duurzamer kunnen boeren. Dat kan aanzienlijk meer besparen, maar gaat veel tijd kosten.

Tot die tijd worden vergunningen slechts mondjesmaat verleend. Van de gehoopte 75.000 woningen komen er dit jaar vermoedelijk niet meer dan 55.000 gereed. Tegelijkertijd hebben natuurorganisaties nog altijd het gevoel dat de natuur te weinig wordt beschermd.

Liever geen revolutie

Hoezeer het kabinet daarmee andere sectoren van zich vervreemd heeft, bleek ook deze week. Tot nu voerden GroenLinks-leider Jesse Klaver en Maxime Verhagen, voorman van Bouwend Nederland, hun verzet tegen het kabinet los van elkaar. Dinsdagmiddag doken ze naast elkaar op aan dezelfde tafel, samen met onder meer MKB Nederland, in de Regentenkamer van de Tweede Kamer.

Klaver presenteerde er een initiatiefwet die veel sneller resultaat moet opleveren dan de regeringsplannen en kreeg Verhagen, oud-CDA’er, zo ver een plan te prijzen – „eindelijk een goede stap” – waarin de veestapel in vijftien jaar wordt gehalveerd. Uitgewerkt waren de plannen niet, maar de samenwerking was veelzeggend.

Als het aan het kabinet ligt, komt er helemaal geen grote ommezwaai. „Het mag een beetje saaier worden”, in de woorden van een betrokkene. Dat betekent: gestaag doorzoeken, veel van de pijnlijke beslissingen overlaten aan provincies, grote onrust voorkomen. Even tijd voor het Malieveld en het Binnenhof om zich te herstellen. De landbouwrevolutie kan wel wachten tot de verkiezingsprogramma’s, is de gedachte.

Correctie (8 februari 2020): In een eerdere versie van dit stuk stond dat dat FDF andere leden van het Landbouw Collectief had bedreigd, het ging juist om niet-leden. Hierboven is dat aangepast.