Bitterheid groeit over de Chinese aanpak van het coronavirus

China Even was er lof voor de Chinese aanpak van het coronavirus, wat president Xi Jinping goed kon gebruiken. Nu kantelt het beeld weer.

Een rouwende man bij een beeltenis van Li Wenliang, de dokter die waarschuwde voor het virus en er eind deze week zelf aan overleed.
Een rouwende man bij een beeltenis van Li Wenliang, de dokter die waarschuwde voor het virus en er eind deze week zelf aan overleed. Foto Jerome Favre/EPA

Het is de tweede week van januari als een ernstig zieke, zwangere vrouw wordt opgenomen op de intensive care van het Zhongnan Universiteitsziekenhuis in Wuhan. Voor de artsen is al snel duidelijk dat ze besmet is met het nieuwe coronavirus.

De vrouw komt van het platteland, haar man moet geld lenen bij familie en vrienden voor haar behandeling. Na ruim een week heeft die zo’n 25.000 euro gekost en dat wordt te duur. Ze is aan de beterende hand, maar haar man besluit noodgedwongen de behandeling op te geven. De dag na haar dood maakt de overheid bekend dat medische zorg voor het coronavirus voortaan gratis is.

Peng Zhiyong, hoofd van de intensive care, vertelt op 5 februari aan de Chinese media-organisatie Caixin dat hij daar samen met de echtgenoot om heeft gehuild.

Hij heeft vaker gehuild in die periode, zegt hij. Vooral als hij zieke mensen die op hun knieën smeekten om te worden opgenomen, moest wegsturen omdat alle beschikbare bedden vol waren met andere coronaviruspatiënten. Zijn tranen zijn nu op, zegt Peng tegen Caixin. Er is bitterheid voor in de plaats gekomen, omdat het zo moeilijk is om zijn werk te doen.

Hij vraagt bijvoorbeeld aan zijn collega-artsen en -verplegers om niet te eten, drinken of naar het toilet te gaan tijdens hun dienst, omdat ze anders steeds nieuwe beschermende kleding moeten aantrekken. Die kleding is schaars, er is voor iedereen slechts één set per dag.

In zijn ziekenhuis vallen de besmettingen onder het medisch personeel relatief mee. Tot 28 januari hebben slechts veertig collega’s het virus opgelopen. Dat is volgens Peng heel weinig vergeleken bij andere ziekenhuizen in de stad, waar vaak zonder beschermende kleding zou worden gewerkt.

Er zijn inmiddels ruim zeshonderd mensen gestorven aan het nieuwe coronavirus. Ruim 31.000 mensen zijn besmet geraakt. Het overgrote deel van hen is Chinees, enkele honderden besmettingen zijn gemeld in 25 landen in Azië, Europa, het Midden-Oosten en Noord-Amerika. Had dit voorkomen kunnen worden als de Chinese overheid eerder had onderkend dat er in Wuhan een dodelijke, besmettelijke ziekte rondwaart?

Uit informatie die inmiddels via Chinese en internationale media bekend is geworden, blijkt dat toen de zwangere vrouw werd opgenomen, er al allerlei tekenen waren dat het virus van mens op mens overdraagbaar is. En dat de autoriteiten die signalen in de cruciale eerste weken negeerden en medici die wel alarm durfden te slaan de mond snoerden.

Patiënten met longontsteking

Op 26 december, schrijft The Washington Post op basis van Chinese bronnen, ontdekt een laboratorium in monsters van patiënten met longontsteking in Wuhan een tot dan toe onbekend coronavirus. Het vertoont grote overeenkomsten met SARS. Volgens een anonieme medewerker licht het lab de volgende dag het stadsbestuur en de lokale ziekenhuizen in.

Lees ook: ‘Zelfs met het nieuwe coronavirus weet China propaganda te bedrijven’

Voor de ziekenhuizen is het bestaan van het virus dan al geen verrassing meer. Op 25 december bijvoorbeeld heeft Lu Xiaohong, hoofd interne geneeskunde in Ziekenhuis Nummer 5, gehoord dat het virus zich onder medisch personeel verspreidt. Ze licht een nabijgelegen school in, schrijft The New York Times, omdat die naast een markt ligt. Onder medici bestaat dan al het vermoeden dat markten iets met het virus te maken hebben.

Veel van de patiënten die de ziekenhuizen binnenkomen met koorts en longontsteking reageren niet op de bestaande medicijnen. En ze hebben nog een overeenkomst: veel van hen werken op de Huanan-markt, waar officieel alleen vis, maar in de praktijk ook pluimvee en allerlei wilde dieren worden verkocht. De ziekenhuizen plaatsen de patiënten in quarantaine.

Op 30 december schrijft Li Wenliang, oogarts in het Centrale Stadsziekenhuis, in een app-groep van oud-studiegenoten dat er in zijn ziekenhuis zeven patiënten in quarantaine liggen. „Dat klinkt gevaarlijk”, reageert een ander lid. „Is dit de terugkeer van SARS?”

Op dat soort geruchten zitten de plaatselijke autoriteiten niet te wachten. Zeker niet in de aanloop van twee belangrijke jaarlijkse politieke congressen, begin januari. Ze doen wat elke goede Chinese ambtenaar geacht wordt te doen: geruchten onderdrukken om de openbare orde te handhaven, de verspreiders van de ‘valse geruchten’ aanpakken en intussen proberen het probleem achter de schermen op te lossen.

Een ziekenhuismedewerker in Wuhan. (Photo by STR / AFP) / China OUT

Foto AFP/STR

Weer een dubbele boodschap

Li wordt midden in de nacht ter verantwoording geroepen door de gezondheidsautoriteiten van Wuhan: waarom dacht hij deze geruchten te moeten verspreiden? Ondertussen informeren zij die avond zélf de ziekenhuizen over een rondwarende vorm van longontsteking zonder duidelijke oorzaak.

Daarna volgt weer zo’n dubbele boodschap: omdat de geruchten aanhouden en het aantal patiënten groeit, maakt de gezondheidsdienst op 31 december bekend dat 27 inwoners van Wuhan met onverklaarbare longklachten in het ziekenhuis liggen. Er is geen reden tot paniek, zegt de dienst erbij: er is geen besmetting van mens tot mens en de verspreiding is een halt toegeroepen. De nationale overheid informeert het Chinese kantoor van de Wereldgezondheidsorganisatie.

Tegelijk maakt de politie bekend dat zij acht mensen onderzoekt voor het verspreiden van valse informatie. Een van hen is dokter Li. Hij moet een verklaring ondertekenen waarin hij bekent dat zijn bericht in de app-groep een vorm van „illegaal gedrag” was. Via staatspersbureau Xinhua waarschuwt de politie de bevolking om geen geruchten te verzinnen, te verspreiden of te geloven.

Op 1 januari sluit het stadsbestuur de Huanan-markt. Het zegt dat het gaat om een gewone gezondheidsinspectie en renovatie.

In de volgende tweeënhalve week blijft dit het beeld: verzwijgen wat kan, terwijl de patiëntenaantallen oplopen. In de eerste week van januari ontvangt Ziekenhuis Nummer 5 veel nieuwe zieke mensen. Onder hen zijn leden van dezelfde familie, een signaal dat mensen het virus aan elkaar overdragen. Dokter Li gaat na zijn reprimande weer aan het werk en raakt zelf besmet als hij een vrouw met glaucoom behandelt.

Burgemeester Zhou Xianwang houdt zijn jaarlijkse toespraak voor het plaatselijke Volkscongres, zonder iets over de ziekte te zeggen. Op 10 januari valt de eerste dode: een 61-jarige man die geregeld de Huanan-markt bezocht en al andere gezondheidsproblemen had. Als dit twee dagen later bekendgemaakt wordt, verzwijgt de gezondheidsdienst dat zijn vrouw inmiddels ook ziek is, terwijl zij de markt nooit heeft bezocht.

Lees ook: In quarantaine op het cruiseschip: hoe een schrijfster in haar eigen boek belandde

Terwijl de bestuurders steeds opnieuw feiten verzwijgen en afzwakken, werkt de medische wereld stug door. Het Instituut voor Virologie in Wuhan publiceert op 11 januari de genetische structuur van het virus, dat de technische benaming 2019-nCoV meekrijgt. Collega’s wereldwijd kunnen nu helpen met het onderzoek naar de herkomst en mogelijke bestrijding. De verspreiding over de rest van China is dan nog laag, verdachte gevallen in Hongkong, Japan en Zuid-Korea zijn nog niet bevestigd. De stad Wuhan laat een gepland banket voor 40.000 gezinnen gewoon doorgaan.

Maar het aantal ziektegevallen groeit door, en in Thailand wordt de eerste buitenlandse besmette persoon gemeld.

Daadkracht en discipline

Op 18 januari, een week voor het Nieuwjaar waarvoor honderden miljoenen Chinezen naar hun familie zullen reizen, stuurt de centrale overheid in Beijing de 83-jarige epidemioloog Zhong Nanshan naar Wuhan. Hij heeft een enorm gezag in China, omdat hij destijds het SARS-virus identificeerde. Na twee dagen verklaart hij als eerste op de staatstelevisie dat de ziekte zich wel degelijk ook van mens tot mens kan verspreiden. En dat één patiënt maar liefst veertien leden van de medische staf in een ziekenhuis heeft besmet.

Het is een keerpunt in de aanpak. Vanaf dan is het coronavirus een kwestie van nationaal belang, waarmee president Xi Jinping zich persoonlijk bemoeit. Dat lijkt het groene licht voor de autoriteiten in Wuhan en in de rest van het land om serieus tot actie over te gaan.

Er manifesteert zich een daadkracht en discipline die ook voor Chinese begrippen ongekend groot is: Wuhan en een tiental andere steden gaan voor onbepaalde tijd op slot, waardoor vijftig miljoen mensen in een soort regionale quarantaine zitten. In tien dagen wordt van de grond af een nieuw ziekenhuis met duizend bedden gebouwd, een tweede wordt enkele dagen later opgeleverd.

De beelden daarvan worden in de staatsmedia nadrukkelijk onder ieders aandacht gebracht en dwingen internationaal bewondering af. Er zitten ook duidelijke voordelen aan het strak centralistische Chinese bestuursmodel, is het veelgehoorde commentaar.

WHO-directeur Tedros Adhanom Ghebreyesus is bijvoorbeeld vol lof over China als hij op 30 januari een internationale noodsituatie uitroept. Hij spreekt van „zeldzaam leiderschap” en vindt dat China „een nieuwe norm stelt” in de epidemiebestrijding. Met die grote complimenten helpt hij China om de schaduw van de SARS-epidemie in 2003 af te werpen. Toen vielen er onnodig veel doden door het zwijgen en ontkennen van de overheid. China wil laten zien dat het nu een betrouwbare wereldmacht is.

Ondermaatse zorg

Maar in de voorbije week is dat beeld ook weer gaan kantelen. Zo was er het bericht dat een zestienjarige jongen met een hersenbeschadiging is gestorven nadat zijn vader gedwongen in quarantaine was geplaatst en zijn zoon alleen had moeten achterlaten. Een Australische WHO-expert brak met de complimenteuze lijn van zijn directeur en noemde de Chinese respons in de eerste weken „laakbaar”. Volgens Human Rights Watch gaat China de volksgezondheid met een „moker” te lijf door miljoenen mensen in hun stad op te sluiten.

Binnen de stad neemt de repressie toe. The New York Times meldt dat ambtenaren is opgedragen de huizen langs te gaan om zieke mensen op te sporen. Die moeten verplicht naar massale quarantainecentra, waar de zorg nog ondermaats is. Het is een wanhoopspoging om de ziekte onder controle te krijgen.

Dokter Li is vrijdag in zijn eigen ziekenhuis gestorven. Dat leidde tot massale uitingen van rouw en woede op sociale media, waarna de Communistische Partij zich genoodzaakt zag ook haar verdriet uit te spreken en een onderzoek naar zijn dood te gelasten. Li laat een zwangere echtgenote en een klein kind achter. Hij is een van de 69 sterfgevallen van die dag.

Lees ook: Vrees voor ‘mondiale recessie’ door Wuhan-coronavirus groeit

President Xi heeft zich nog niet in het crisisgebied vertoond. Hij heeft premier Li Keqiang naar voren geschoven om de crisis te lijf te gaan. Zo voorkomt hij dat het hem wordt aangerekend als hij de strijd tegen het virus toch niet kan verkopen als een triomftocht van de Communistische Partij en het Chinese systeem.

Xi heeft de steun van de WHO nodig. Niet alleen zodat de ziekte ook internationaal onder controle komt. De lof van de organisatie waarvan de hele wereld lid is, geeft hem ook de benodigde geloofwaardigheid om zijn positie en die van de Partij te kunnen handhaven. Als zijn tactiek slaagt zullen de mensen geloven wat ze in de tijd van Mao ook geloofden. Dingen kunnen misgaan door het persoonlijk falen van een enkele bestuurder, maar de Partij en de hoogste leider zijn onfeilbaar. Die overtuiging wordt nu getest.