Interview

‘Zelfs met het nieuwe coronavirus weet China propaganda te bedrijven’

Remo Reginold

Geopolitiek adviseur

De co-directeur van het Swiss Institute for Global Affairs wijst erop dat het coronavirus China ook gelegenheid biedt zijn kracht te tonen. „Het is knap: een nare situatie zo in je voordeel uitbuiten.”

Toen Remo Reginold eind vorige maand zag dat China in enkele dagen tijd een gigantisch ziekenhuis wilde bouwen in Wuhan, veerde hij op. „Ik dacht, daar heb je het weer: spin politics, propagandabeleid. Het nieuwe coronavirus ontregelt een deel van de wereld. Het gonst van de geruchten. Samenzweringstheorieën duiken op. Mensen griezelen van clipjes over mensen die dood neervallen op straat.”

„En wat doet China? Dat zet, kalm en berekenend, een ijzersterk beeld neer. Die lege straten in Wuhan. Die drones die kijken of mensen zich wel aan de regels houden. En dan dat ziekenhuis. Dat straalt maar één boodschap uit: ‘In China hebben wij de boel onder controle.’”

Remo Reginold is co-directeur van het Swiss Institute for Global Affairs in Bern en adviseert overheden, het Zwitserse leger en bedrijven over geopolitieke ontwikkelingen. Spin politics, zegt Reginold, neemt steeds meer de plaats in van klassieke oorlogsvoering. En er is geen land dat dit beter doet dan China. De Chinezen willen hun invloed in de wereld vergroten. „En ze gebruiken alles, werkelijk alles, om dat doel te bereiken. Gepland, maar soms ook totaal niet gepland. Ze kunnen heel creatief zijn. Zoals ze met het Wuhan- coronavirus omgaan, is een blauwdruk van hoe ze spin politics gebruiken.”

Bekijk hier het filmpje van de bouw van het noodziekenhuis dat China vrijgaf

Waarom?

„Zo’n uitbraak is een ramp voor het land. Niet alleen economisch. Er gingen meteen geruchten dat dit geen spontane uitbraak was, dat er een biogenetisch lab was geëxplodeerd, of dat China experimenteerde met biologische wapens. Lokale autoriteiten in Wuhan maakten het er aanvankelijk niet beter op. Die probeerden de eerste gevallen uit het nieuws te houden. Dus gingen sociale media ermee op de loop. Dat zorgde voor paniek en overreacties. President Xi moest pijlsnel laten zien dat de staat de zaak weer onder controle had. Dat deed hij met ijzeren hand. Het land ging ongeveer op slot. En tegelijkertijd vergrootte hij zo de status van China op het wereldtoneel. Niet als gesloten land, maar als open land dat niets te verbergen heeft, dat meewerkt met internationale organisaties als de WHO en dat koploper is bij de speurtocht naar vaccins. Zo gebruikte Xi een ramp om China’s macht over de wereld te projecteren.”

Gaat dat echt zo bewust?

„Dit was natuurlijk niet te plannen. Maar China heeft een duidelijke basisstrategie en alles wat er gebeurt proberen de Chinezen daarin te passen. Die strategie is om een nieuwe wereldorde te scheppen, in lijn met de Chinese manier van denken en opereren. Dat doen ze langzaam en vrij subtiel. Je moet niet denken aan militaire veroveringen, eerder aan psychologische veroveringen. En aan voldongen feiten. Deze strategie komt voort uit het Chinese legalisme. Mao was daar een aanhanger van, net als Xi. Chinees legalisme komt erop neer dat je een sterke autoriteit en structuur nodig hebt om welvaart, stabiliteit en veiligheid te garanderen.”

‘Sterke autoriteit en structuur’ is wat wij dictatuur noemen.

„Ja. Maar zo simpel is het niet. Want het werkt alleen als de staat goed voor de mensen zorgt. Als Beijing dat nalaat, komen het gezag en de legitimiteit van de staat direct in het geding. Daarom waren het nieuwe coronavirus en de aanvankelijke chaos een formidabele bedreiging voor Xi. Vandaar dat hij het virus letterlijk de oorlog heeft verklaard. Elke burger is een soldaat in die oorlog. Staatspropaganda neemt het over van ongecontroleerde berichtgeving op sociale media. Boodschap: de staat zal jullie beschermen, maar alle neuzen moeten wel één kant op. Tegenover de buitenwereld gebruikt China dit oorlogsbeeld ook, om te laten zien: kijk eens wat wij voor offers brengen in het belang van de wereld. Dit is het beeld dat wordt neergezet in de diplomatie, in cyberspace, en in bestuurskamers van internationale organisaties. Het is knap wat hier gebeurt: een nare situatie zo in je voordeel uitbuiten.”

Terwijl de Amerikanen het multilateralisme verwaarlozen, investeert China in de VN.

„Ja. De bestrijding van het Wuhan-coronavirus geeft China nu extra krediet bij de VN. Het gat vullen dat de Amerikanen achterlaten, is precies wat China wil. Dit was natuurlijk ongepland, maar het bewijst: als Xi een kans ziet, grijpt hij hem. Zo verovert China de wereld door die stap voor stap naar zijn hand te zetten. Economisch, cultureel en juridisch. Heel effectief.”

Heeft u daar voorbeelden van?

„Een economisch voorbeeld is natuurlijk de Nieuwe Zijderoute. Ook het gevecht om 5G en Huawei is pure geopolitiek. Veel Europese landen delibereren nog, maar hier in Zwitserland is het halve datanetwerk al van Huawei. Een juridisch voorbeeld is de groeiende Chinese bemoeienis in het Poolgebied. China heeft zich toegang verschaft tot de Arctische Raad, door een speciale categorie voor zichzelf af te dwingen: die van ‘semi-Arctic state’. Ze zitten er nu als ‘waarnemer’ bij.”

En culturele geopolitiek? Is dat de Chinese ambassadeur in Denemarken die protesteerde tegen een cartoon? De krant die het publiceerde, moest „excuses aanbieden aan het Chinese volk”.

„Ja, precies. China laat geen kans onbenut om duidelijk te maken dat het met respect wil worden behandeld. Wat er in de Deense wet staat over persvrijheid interesseert de Chinezen minder. In China bepalen de autoriteiten wat mag en niet mag.”

U noemde net de Nieuwe Zijderoute. Zo’n succes is dat toch niet? Veel projecten in Europa lopen vast omdat ze niet aan de regels voldoen.

„Wij denken vaak dat de Chinese geopolitiek superdoordacht en uitgestippeld is. En topdown. Maar zo is het niet. Die gestrande projecten laten zien dat ze wel een idee hebben, maar vaak geen grand scheme. Ze weten waar ze heen willen en experimenteren op weg daarnaartoe. Wat mij steeds verbaast, en fascineert, is dat ze niet bang zijn om op hun gezicht te gaan. Trouwens, zelfs gestrande projecten kunnen hen vooruit helpen.”

Hoe dan?

„Die projecten worden met fanfare aangekondigd. Premiers en presidenten gaan op de foto. Het gebaar op zich al toont: China is machtig. Al wordt die brug of spoorlijn in Oost-Europa nooit gebouwd, of met vertraging, de wereld denkt van wel.

Alweer spin politics?

„Ja. Alles draait om Deutungshoheit: de soevereiniteit van de interpretatie. China is daar goed in: het dominante beeld neerzetten. Vastberaden, met een glimlach en een handdruk. Je ziet het ook bij het Wuhan-coronavirus. De Amerikanen klaagden vorige week dat China alleen WHO-teams wilde toelaten als daar geen Amerikaanse experts in zaten. Een paar dagen later blijkt er toch een Amerikaanse expert in te zitten. China molk dat uit door te benadrukken dat het natuurlijk Amerikanen toeliet. Zo leek China kalm en professioneel en kwamen de Amerikanen kinderachtig en hysterisch over. Allemaal spin. Allemaal machtsvertoon.”

Kan het mislopen met het virus, in China?

„Natuurlijk. Daarom maakt de staat er zo’n waanzinnige operatie van.”

U bent ‘gefascineerd’ door de Chinese machtspolitiek. Denkt u dat de Chinezen de wereld écht naar hun hand zetten?

„Ik denk dat China gebruikmaakt van onze domheid en kortzichtigheid. Zij weten waar ze heen willen. Wij niet. Dat we dit kunnen stoppen, is een illusie. Ik heb onderzoek gedaan bij Zwitserse bedrijven die zakendoen met China. 99 procent van hen is positief over het land. Ze zien de dilemma’s wel, zeker. Maar het uiteindelijke antwoord luidt steeds: ‘Dit is een enorme markt voor ons.’ Zo liggen de zaken. Dus nee, ik denk dat we al vrij ver heen zijn.”

Lees ook dit stuk van Caroline de Gruyter over de interactie tussen China en de WHO