Opinie

Nieuwe ggz-wet tast privésfeer van patiënten ernstig aan

Psychiatrie

Misstanden liggen op de loer bij het thuis gedwongen behandelen van ggz-patiënten, schrijft
Studio NRC

Sinds op 1 januari de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg in werking is getreden, zijn mensen met psychische aandoeningen vogelvrij in hun eigen huis. De rechtspositie van de patiënt zou in deze wet beter beschermd zijn dan in de Wet zorg en dwang, voor demente ouderen en verstandelijk gehandicapten, schrijft NRC (Ouderen en gehandicapten door nieuwe wet ernstig gedupeerd, 6/2). Alle dwangmaatregelen moeten in de Wet verplichte ggz immers aan de rechter worden voorgelegd.

Maar het blijft zeer de vraag of de ingewikkelde bureaucratische procedures van de Wet verplichte ggz daadwerkelijk de gewenste rechtsbescherming bieden. Belangrijker nog: wat heb je aan rechtsbescherming als de rechter uitspraak moet doen op basis van een wet die je rechtspositie heeft uitgehold?

Gedwongen opnames in instellingen zijn niet meer van deze tijd – een tijd waarin mensen met psychische aandoeningen een plek midden in de maatschappij zouden moeten hebben. Niet onbelangrijk: een tijd, ook, waarin vanwege verregaande kostenbesparingen het aantal bedden in psychiatrische ziekenhuizen in rap tempo is afgebouwd. De nieuwe wet maakt het daarom mogelijk om personen met psychische aandoeningen ook in de thuissituatie gedwongen te behandelen.

Lees ook 'Je kunt niet van patiënten verwachten dat ze hun eigen behandeling overzien'

Aan goede bedoelingen geen gebrek. Zo moet de wet bijvoorbeeld vroegtijdige interventie mogelijk maken en de inspraak van betrokkenen vergroten. Verder is het uitgangspunt dat dwangmaatregelen alleen als uiterste middel mogen worden toegepast. Toch lijkt het erop dat mensen met psychische aandoeningen sinds de jaarwisseling in de meest ongelukkige combinatie van nanny state en politiestaat leven.

Thuis is voor de meeste mensen een veilige plek waar ze vrij zijn van de bemoeienis van anderen. Maar de privésfeer van mensen met psychische aandoeningen wordt door de nieuwe wet ernstig aangetast.

In de Wet verplichte ggz omvat verplichte zorg namelijk ook zaken als „onderzoek aan kleding of lichaam” en „onderzoek van woon- of verblijfsruimte op gedragsbeïnvloedende middelen en gevaarlijke voorwerpen”. Het is alsof de nanny en de politieman de handen ineengeslagen hebben en samen je woning binnenvallen. Terwijl de nanny het aantal biertjes in je koelkast telt, trekt de agent je keukenlades open op zoek naar scherpe broodmessen.

Een andere vorm van verplichte zorg is het opleggen van „beperkingen in de vrijheid het eigen leven in te richten”. Een van de vrijheden die ingeperkt mag worden is „het gebruik van communicatiemiddelen”, staat in de wetstekst. Inleveren dus, die mobiele telefoon!

En of dat nog niet erg genoeg is, wordt ook „het uitoefenen van toezicht” door de wet als zorg aangemerkt. Gezien het personeelstekort in de ggz lijkt cameratoezicht opeens een optie. Dan blijken de achtervolgingswanen van cliënten toch op waarheid te berusten.

In aanloop naar de nieuwe wet werd besproken of verplichte zorg thuis gegeven mag worden wanneer mensen zich fysiek verzetten. Vasthouden, vastbinden en separeren zijn in de psychiatrie nog altijd veelgebruikte methodes om met agressie en fysiek verzet om te gaan. Veel mensen waren van mening dat deze methodes niet bij mensen thuis ingezet zouden mogen worden.

De discussie is niet in hun voordeel beslecht. Naast de eerdergenoemde interventies rekent de nieuwe wet namelijk ook „insluiten” en het „beperken van de bewegingsvrijheid” tot zorg. In de nota van toelichting wordt weliswaar opgemerkt dat separeren op het toilet „gelet op bouwkundige eisen” waarschijnlijk geen goed idee is. Maar „het afsluiten van een woning of kamer” zou toch zeker wel tot de mogelijkheden moeten behoren. Ook wordt gesteld dat het tijdelijk vasthouden of vastbinden van cliënten in bepaalde gevallen geoorloofd zou moeten zijn, bijvoorbeeld ten behoeve het toedienen van medicatie. Gaan we zo mensen met sjaals aan verwarmingsbuizen vastbinden?

Zo’n vaart zal het in de praktijk niet lopen. Er zijn namelijk veiligere methodes om de bewegingsvrijheid van mensen te beperken. Verder zien professionals het (vooralsnog) niet zitten om mensen in de thuissituatie te fixeren. Een handreiking van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie stelt dat bij fysiek verzet een gedwongen opname vrijwel altijd noodzakelijk zal zijn.

Punt blijft dat in de thuissituatie de voorwaarden voor een zorgvuldige dwangtoepassing en de broodnodige mechanismen voor toezicht op ggz-medewerkers ontbreken. Misstanden liggen daarom op de loer. Om dat te voorkomen zijn ingewikkelde procedures bedacht. In een brief aan staatssecretaris Paul Blokhuis (Volksgezondheid, ChristenUnie) noemden psychiaters de nieuwe wet al „een veelkoppig bureaucratisch monster.” Ook werd een petitie voor een herziening van de wet gelanceerd.

De sleutelfiguren in de bureaucratische procedures zijn geneesheer-directeuren, burgemeesters, rechters, officieren van justitie, onafhankelijke psychiaters en advocaten. Op deze personen zijn in ieder geval één maar meestal meer van de volgende dingen van toepassing: ze kennen de betrokkene niet, ze hebben geen verstand van zaken, of ze hebben andere dingen te doen.

Als gevolg brengen psychiaters hun tijd door met papierwerk, liggen de formulieren dagenlang in een map op een bureau en wordt er uiteindelijk getekend bij het kruisje. De Alphense burgemeester Liesbeth Spies gaf onlangs in het Algemeen Dagblad ruiterlijk toe dat ze gewoon het advies van de psychiater zal opvolgen.

Het resultaat: de bureaucratische procedures maken vroegtijdig ingrijpen onmogelijk en bieden geen rechtsbescherming aan mensen met psychische aandoeningen. Terwijl het daar juist allemaal om te doen was.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.