Reportage

'Je kunt niet van patiënten verwachten dat ze hun eigen behandeling overzien'

Wet verplichte ggz De nieuwe Wet verplichte ggz moet patiënten meer inspraak geven in behandelingen. Te tijdrovend, zeggen psychiaters. „Ik heb het idee dat we zijn doorgeslagen in de regelgeving.”

Illustratie Roland Blokhuizen

Psychiater Arnoud Jansen werd afgelopen week onverwacht gebeld door de echtgenoot van een patiënt. Zij was gedwongen opgenomen in een psychiatrische instelling. Sindsdien ontvangt het echtpaar de ene na de andere brief. De man schrok van alle post, zegt Jansen. „Hij zag die brieven en dacht: ‘Oh jee, wat is hier aan de hand?’”

Lees ook: Ouderen en gehandicapten door nieuwe wet ernstig gedupeerd

Het is typerend voor de nieuwe Wet verplichte ggz, die sinds 1 januari van kracht is, zegt Jansen: niet alleen psychiaters hebben meer papierwerk, ook de patiënten krijgen voortdurend post.

Een psychiatrisch patiënt ontving zeven brieven in twee dagen, zegt Jacqueline Quak – psychiater en geneesheer-directeur van het Universitair Medisch Centrum Groningen. Mensen die worstelen met psychiatrische klachten raken daarvan in de war, zegt Quak. „Die ambtelijke taal begrijpen ze niet.”

Nieuwe wet, nieuwe routines. De wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen is ruim een maand geleden vervangen door de Wet verplichte ggz. Door de nieuwe wet hebben patiënten en naasten meer inspraak in het type dwangmaatregel (gedwongen medicatie, urinecontroles, cameratoezicht). Ook kunnen patiënten meebeslissen hoe die dwang wordt toegepast: een spuitje in de bil, been of arm, het type medicijn. Een dwangbehandeling kan nu ook thuis plaatsvinden. En: patiënten stellen een eigen ‘plan van aanpak’ waarin ze hun voorkeursbehandeling noteren.

Arnoud Jansen is geneesheer-directeur bij Dimence Groep, een instelling uit Overijssel met 35.000 mensen in behandeling en 600 bedden voor psychiatrisch patiënten. Zijn kantoor in Deventer kijkt uit over een parkeerplaats; een psychiatrisch patiënt raapt er A4’tjes op die zijn weggewaaid uit een kartonnen doos. Tegenover Jansen zit, wat hij ‘de luchtverkeersleiding’ noemt, vier vrouwen die voor hem de aanvragen van (spoed) dwangbehandeling indienen. Ze willen weten: een maand wet verplichte ggz: hoe gaat het?

Een disclaimer: alle aanwezigen vinden het een goede zaak, zeggen ze, dat patiënten meer te zeggen hebben over de toepassing van eventuele dwangmaatregelen. En het is ook goed dat de rechten van de patiënten meer voorop staan, zeggen ze. Maar de nieuwe manier waarop ze nu een aanvraag voor dwangmaatregelen indienen is te gedetailleerd en te tijdrovend, zeggen ze.

Marian Wessels, één van de verkeersleiders: „We zitten op dezelfde werkplek met dezelfde collega’s achter dezelfde computer, maar het voelt alsof we een nieuwe baan hebben. Vroeger liep het soepel, nu is het zeer omslachtig, zeer intensief en vooral ontzettend onoverzichtelijk.” Haar punt: duurde de aanvraag voor opname zonder spoed ‘vroeger’ ongeveer zes weken, nu is het vier keer zoveel werk en heb je drie weken. „Je gaat daardoor eerder fouten maken.” De stappen die behandelaren doorlopen voor de aanvraag van een dwangbehandeling staan in het ‘overzicht snelkaarten – twintig pagina’s telt dat document.

De meest concrete kritiek, tot nu toe, spitst zich toe op de spoedopnames, dat zijn situaties waarbij patiënten direct moeten worden opgenomen, omdat zij een „ernstig nadeel” vormen voor zichzelf (suïcide) of een ander. Behandelaren moeten bij een acute opname de mogelijk toe te passen vormen van dwang (twaalf typen) en de tijdsduur van die dwangmaatregelen secuur omschrijven in het ‘zorgplan’ van de patiënt. Als een psychiater niet genoeg „dwanginterventies” invult en tijdens de behandeling merkt dat hij toch de patiënt wil insluiten, zegt Jansen, is hij de pineut. Want het ‘zorgplan’ moet daarvoor worden aangepast en opnieuw langs de officier van justitie en de rechtbank. Dat kost minstens vier weken extra, zegt Jansen.

Psychiaters, zegt Jansen, kruisen daarom voor de zekerheid alle twaalf dwanginterventies aan. Het risico: behandelaren kiezen mogelijk sneller voor een relatief zware dwangmaatregel, zegt hij, tegen de intentie van de wet in.

Lees ook het achtergrondstuk over de Wet zorg en dwang: ‘Sorry, u valt onder de verkeerde wet’

De nieuwe wet gaat uit van de emancipatie van de patiënten, zegt Ron König, burgemeester van Deventer (D66). Als burgemeester ‘hoort’ hij patiënten die van de psychiater acuut opgenomen moeten worden. Je vraagt patiënten of ze begrijpen dat ik een besluit moet nemen over een gedwongen opname, zegt König. Hoe ze de behandeling voor zich zien. Wat ze ervan verwachten, zegt hij. Dat zijn lastige vragen, volgens König, voor iemand die de regie over zijn leven kwijt is en bijvoorbeeld een verhaal vertelt over marsmannetjes. König: „Ik heb het idee dat we zijn doorgeslagen in de regelgeving.”

Psychiater Jansen: „Deze mensen zijn op dat moment compleet in de war. Je kunt niet van ze verwachten dat ze hun eigen behandeling dan overzien.”

Het opheffen van een gedwongen spoedopname is bovendien door de vele regeltjes lastiger geworden, zegt Jansen. Als een patiënt eerder naar huis mag dan aanvankelijk was gepland is dat bijna niet te regelen. Vorig weekend liet Jansen een man met een psychiatrische stoornis opnemen, omdat hij een ruit ingooide en buren bedreigde. Na een week was hij rustig en kon hij weer naar huis, maar de regelgeving laat dat niet toe. Intussen viel de man in de psychiatrische instelling „manische meisjes” lastig en probeerde ze „in bed te krijgen”, zegt Jansen.

Wat is er veranderd ten opzichte van de oude wet?

Kritiek op werklast

Uiteraard horen wij ook de kritiek van psychiaters over de formulieren en de werklast, reageert een woordvoerder van Platform Psychische Gezondheid MIND, de koepel van cliënten- en familieorganisaties in de ggz. Wij hebben vorige week een ‘ervaringsmonitor’ uitgezet, zegt de woordvoerder, waar patiënten hun ervaringen kunnen delen over de nieuwe wet. „Over een paar maanden hopen we de eerste uitkomsten te publiceren.”

Zijn dit niet gewoon opstartproblemen? Een nieuwe wet zorgt meestal voor strubbelingen. Klopt, zegt Jansen. Maar wat hem vooral dwars zit, is dat het beoogde doel van de wet (minder dwang en meer zorg op maat) niet gehaald wordt en dat het tegenovergestelde juist gebeurt.

Een voordeel heeft de nieuwe wet wel, moet Jansen bekennen. Het is fijn om nauwer samen te werken met het Openbaar Ministerie, burgemeester en de rechtspraak, al gaat dat niet nog niet vanzelf. „Je bent meer op elkaar aangewezen.”