Pas nu zien we het ‘Lam Gods’ zoals Jan van Eyck het maakte

Restauratie Van Eyck Een restauratie van acht jaar heeft details van ‘De aanbidding van het Lam Gods’ blootgelegd die vijf eeuwen onzichtbaar waren. Het lam zelf lijkt weer op een mens.

Jan Van Eyck, de voorkant van het veelluik De aanbidding van het Lam Gods (ca 1432) dat nu voor een groot deel gerestaureerd is. Op de panelen met Adam en Eva na, hangt dat in de Sint-Baafskathedraal. Die twee zijn samen met alle buitenpanelen op de expositie. Het zwart-witte paneel linksonder heet de De rechtvaardige rechters. Het is in 1934 gestolen en sindsdien spoorloos. In de kathedraal hangt een geschilderde kopie in kleur.
Jan Van Eyck, de voorkant van het veelluik De aanbidding van het Lam Gods (ca 1432) dat nu voor een groot deel gerestaureerd is. Op de panelen met Adam en Eva na, hangt dat in de Sint-Baafskathedraal. Die twee zijn samen met alle buitenpanelen op de expositie. Het zwart-witte paneel linksonder heet de De rechtvaardige rechters. Het is in 1934 gestolen en sindsdien spoorloos. In de kathedraal hangt een geschilderde kopie in kleur. Sint-Baafskathedraal Gent © Lukasweb.be-Art in Flanders vzw/ Foto KIK-IRPA

Lang werd gedacht dat De aanbidding van het Lam Gods (circa 1432) een buitenbeentje was in het oeuvre van Jan van Eyck. Omdat het altaarstuk zoveel groter was dan al zijn andere schilderijen. En omdat het niet zo messcherp geschilderd was als de rest. Misschien was het de invloed van Jans enigmatische broer Hubert, over wie nagenoeg niets bekend is, en had diens hand de imperfecties in het schilderij veroorzaakt?

Lees ook de recensie van de expositie (●●●●●) Adembenemende illusies van Jan van Eyck

Sinds kort weten we dat het Lams Gods zoals wij het kennen, en zoals het in alle kunstboeken staat afgebeeld, helemaal niet door Jan van Eyck geschilderd is. Of beter gezegd: niet helemaal. Eeuwenlang hebben kunsthistorici een schilderij bestudeerd dat voor 70 procent bestaat uit zestiende-eeuwse overschilderingen. Die gekke hoekige vouwen in het gewaad van de aartsengel Gabriël? Die zijn een eeuw later over Van Eycks sierlijke, ronde plooien geschilderd. En dat vriendelijke snoetje van het lam? Dat had Van Eyck helemaal niet zo bedoeld. Zijn oorspronkelijke schaap leek veel meer op een alien, zo weten we intussen.

„Eeuwenlang heeft niemand dat opgemerkt”, zegt Hélène Dubois, die sinds 2016 namens het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) de restauratie van het altaarstuk leidt. „Dus die overschildering was best goed gedaan. De pigmenten waren dezelfde als Van Eyck had gebruikt en de verflagen waren ook op dezelfde manier verouderd. Het heeft maanden geduurd voordat we doorhadden hoe het precies zat.”

In de afgelopen vier jaar heeft Dubois met een team van tien restauratoren de onderste vier panelen van het Lam Gods onder handen genomen. Daartoe was in de zalen van het Museum voor Schone Kunsten (MSK) in Gent een hightech restauratie-atelier ingericht. In de jaren ervoor, van 2012 tot 2016, was dat ook al gebeurd met de acht buitenpanelen van het retabel. Die zijn nu te zien op de grote tentoonstelling Van Eyck. Een optische revolutie in het MSK. De voorzijde van het Lam Gods is te zien op zijn vaste plek in de Sint-Baafskathedraal.

De restauratie van het Lam Gods is een enorme operatie. De eerste fase, de opknapbeurt van de buitenluiken, duurde al twee jaar langer dan voorzien. De kosten, begroot op 1,5 miljoen euro, zijn opgelopen tot 2,2 miljoen euro. De derde fase, de restauratie van het bovenste register, zal zeker nog drie jaar duren.

Haar handen jeuken om aan die klus te beginnen, zegt Dubois, terwijl ze in een verduisterd deel van de Sint-Baafskathedraal het Lam Gods in de ogen kijkt. De onderste helft van het altaarstuk schittert weer, waardoor het contrast met de vergeelde bovenkant des te groter is. De kunsthistorica wijst naar de rode mantel van God, hoog op zijn troon: „Op scans hebben we al gezien dat die compleet overschilderd is in de zestiende eeuw. En die Johannes ernaast is echt vuil.” Maar ze mag er pas in 2021 mee verder. Eerst gaat in oktober een nieuw bezoekerscentrum in de kathedraal open. Het Lam Gods zal dan in zijn geheel verhuizen naar een geklimatiseerde vitrine in de sacramentskapel, waar meer ruimte is om rond het kunstwerk te lopen.

Dubois vertelt dat het voor haar en haar team echt een schok was toen ze, na het afnemen van de vernislagen, ontdekten hoe groot het oppervlak was dat door dekkende verf was overschilderd. „Bij het centrale paneel, met de aanbidding van Het Lam, bleken alle gewaden overschilderd, in totaal zo’n vijftig procent van de voorstelling. Alleen de sieraden en de pelsrandjes van de mantels waren in de oorspronkelijke staat gelaten. Die waren door Van Eyck zo goed gedaan dat ze die waarschijnlijk niet konden overtreffen.”

Het retoucheren van de schilderijen. Sint-Baafskathedraal Gent © Lukasweb.be-Art in Flanders vzw/ Foto KIK-IRPA

Update

Waarom er in de zestiende eeuw zo rigoureus te werk is gegaan, is niet helemaal duidelijk. „Het kan zijn dat het schilderij er door kaarsenrook of vergeeld vernis erg donker uit was gaan zien en dat ze het wilden opfrissen”, zegt Dubois. „Ze wilden het schilderij waarschijnlijk niet alleen retoucheren maar ook actualiseren, naar de smaak van die tijd.” Een Gentse kroniek uit september 1550 maakt melding van twee vooraanstaande schilders, Lancelot Blondeel en Jan van Scorel, die bezig waren het Lam Gods te „wassen en kussen”. Kussen is dialect voor ‘kuisen’, ofwel schoonmaken en verbeteren. Dubois: „Het schilderij heeft toen dus een update gehad, in de stijl van het midden van de zestiende eeuw.” De overschildering is in ieder geval vóór 1557 gedaan, want in dat jaar maakte Michiel Coxcie voor Filips II, de heer der Nederlanden, een kopie van het Lam Gods, inclusief de overschilderingen.

De beslissing om die laag weg te halen, was geen gemakkelijke, zegt Dubois. Is het ethisch, vroeg het team zich af, om de diverse lagen verf die er in de loop der eeuwen overheen gezet waren, zomaar te verwijderen? Het centrale paneel bijvoorbeeld, bleek niet alleen in de zestiende, maar ook in de achttiende en twintigste eeuw overschilderd. „Dat waren echt dikke korsten verf. Die overschilderingen zijn ook deel van de geschiedenis van het Lam Gods. Maar kunsthistorisch is dit zo’n belangrijk werk dat we het toch gedaan hebben. En we hebben alle tussenstappen goed vastgelegd. Alle stukjes afgenomen verf worden bewaard. Dus die geschiedenis is niet weg.”

Het resultaat is fabelachtig. Het Lam Gods sprankelt als nooit tevoren. „We hebben enorm veel licht in het schilderij teruggekregen”, zegt Dubois. „Het landschap is weer zonnig, met gifgroene weides en stralend blauwe luchten.” Fantastische details die vijf eeuwen verscholen waren, zien we nu voor het eerst. Reflecties kwamen terug op de harnassen van de ridders. Opeens valt op dat de paarden kwijlen, dat hun hoeven afdrukken achterlaten in de modder. Je ziet het zand en stof zitten op de sandalen van de pelgrims. „Je kunt zelfs de korstmossen en bergkristallen identificeren”, aldus Dubois. „En de waterdruppels in de fontein lijken wel gefotografeerd.”

Detail van het hoofd van het Lam Gods, voor en na de restauratie waarbij een enorme hoeveelheid overschilderingen sinds de 16-de eeuw is verwijderd. Voor de restauratie vier oren, daarna twee, en een menselijker gelaat. Het ziet er nu weer uit zoals Jan van Eyck het 588 jaar geleden schilderde.Sint-Baafskathedraal Gent © Lukasweb.be-Art in Flanders vzw/ Foto KIK-IRPA

Viral

De meest opmerkelijke ontdekking was dat achter het Lam Gods een heel andere skyline tevoorschijn kwam, die niet geheel te identificeren was als Gent maar waarschijnlijk een fantasievolle collage is van bestaande gebouwen. De hoge toren die nu midden op het schilderij prijkt, heeft opvallend veel weg van de Utrechtse Domtoren.

Maar de grootste aandacht ging de afgelopen weken uit naar de kop van het lam zelf, die viral ging op Twitter. Sinds 1951, toen een restaurator de originele oren van Van Eycks lam blootlegde, had het diertje vier oren. Nu het bovenste, overschilderde paar is verwijderd, zien we eindelijk hoe Van Eyck het lam bedoeld heeft: met menselijke oren die laag in de kop staan, en met frontale ogen die ons priemend aanstaren. Dubois: „Van Eyck wilde een menselijk lam schilderen. Je moet niet vergeten: dat lam is niet zomaar een schaap, het is het symbool voor Christus.”

Het mooiste is dat het altaarstuk na de restauratie weer één geheel is. De kleuren zijn in harmonie. Blootgelegde details komen op meerdere panelen voor, zoals de haarfijn geschilderde spinnenwebben. De mouw van opdrachtgever Joos Vijd heeft dezelfde rode contouren als de gewaden op andere schilderijen van Jan van Eyck. Opeens is De aanbidding van het Lam Gods geen buitenbeentje meer, maar is het in al zijn haarvaten een echte Van Eyck.

Detail van de voorgrond van het paneel De Ridders van Christus, voor en na de restauratie.Sint-Baafskathedraal Gent © Lukasweb.be-Art in Flanders vzw/ Foto KIK-IRPA

Detail van de kathedraal van Utrecht afgbeeld op het Lam Gods , voor en na de restauratie.Sint-Baafskathedraal Gent © Lukasweb.be-Art in Flanders vzw/ Foto KIK-IRPA