Europese Commissie wil ‘blokkade’ voor Balkanlanden doorbreken

Door een ‘nee’ van Nederland, Frankrijk en Denemarken zit de discussie over het beginnen van toetredingsgesprekken met Albanië en Noord-Macedonië al maanden vast. In reactie op de kritiek stelt de Commissie een ‘verbeterde’ procedure voor.

Eurocommissaris voor Uitbreiding Oliver Varhelyi (links) en de Albanese president Ilir Meta tijdens een ontmoeting in Tirana, vorige maand. De Europese Commissie wil dat de toetredingsgesprekken met Albanië snel beginnen, maar onder andere Nederland is daar tegen.
Eurocommissaris voor Uitbreiding Oliver Varhelyi (links) en de Albanese president Ilir Meta tijdens een ontmoeting in Tirana, vorige maand. De Europese Commissie wil dat de toetredingsgesprekken met Albanië snel beginnen, maar onder andere Nederland is daar tegen. Foto Malton Dibra/EPA

De ironie ontging sommigen in Brussel niet. In de week nadat voor het eerst een lidstaat de EU verliet, werd de discussie over toetreding van nieuwe landen weer aangezwengeld. Woensdag presenteerde de Europese Commissie een voorstel om de toetsing van landen die bij de EU willen aan te scherpen.

1 Wat stelt de Commissie voor?

De nieuwe methode moet meer duidelijkheid bieden – voor zowel de oude lidstaten als de potentiële nieuwe. De eisen waaraan een kandidaat moet voldoen, worden in de toekomst ‘geclusterd’, bijvoorbeeld in de categorieën ‘Interne Markt’ en ‘Concurrerend vermogen’, en die clusters krijgen een volgorde van belangrijkheid. Daardoor moeten de prioriteiten helderder worden.

Cluster één van het proces gaat veelzeggend ‘het fundamentele’ heten en beoordeelt de stand van de rechtsstaat en de democratie in de kandidaat-lidstaat. Vooruitgang op deze punten wordt de hele procedure gevolgd en aan het eind nogmaals beoordeeld. Zo moet worden voorkomen dat een kandidaat gedurende de procedure, die niet zelden meer dan tien jaar duurt, afglijdt. Gebeurt dat wel, of komen de onderhandelingen om een andere reden vast te zitten, dan kan de EU ze eenvoudiger pauzeren of helemaal stopzetten. Dat betekent dat ook EU-fondsen waar toetredende landen recht op hebben, kunnen worden teruggeschroefd.

Tegelijk pleit de Commissie er voor de procedure ‘politieker’ te maken. Lidstaten moeten zich meer bij het proces betrokken voelen. Niet zelden klonk de afgelopen jaren kritiek dat de EU zich nauwelijks om de landen op de Balkan bekommerde en alleen aan het begin en het eind van de procedure een checklist afging. Via gezamenlijke, regelmatige toppen zouden de banden met de potentiële lidstaten al tijdens de procedure moeten worden verbeterd.

Lees ook: Balkanlanden willen de EU laten zien dat ze niet alleen ruziën

2 Waarom komt de Commissie hiermee?

Het voorstel is bedoeld om een doorbraak te forceren in de vastzittende discussie over het beginnen van toetredingsgesprekken met Albanië en Noord-Macedonië. De Commissie vindt dat de EU snel moet beginnen, maar in oktober werd dat voor de zoveelste keer geblokkeerd door een ‘nee’ van Frankrijk, Denemarken en Nederland. Naast scepsis over de vooruitgang in de Balkanlanden toonde Frankrijk zich ook ontevreden over de toetredingsprocedure in het algemeen. Dit voorstel moet aan die kritiek tegemoet komen.

3 Worden de regels hiermee strenger?

Nee. Potentiële nieuwe lidstaten moeten aan het eind van de toetredingsgesprekken nog aan dezelfde eisen voldoen. Het veranderen van die eisen zou een wijziging van het EU-verdrag vereisen, een langdurig proces waarvan het slagen ongewis is. Maar door sommige eisen meer prioriteit te geven, moet duidelijker worden voor alle betrokkenen hoe de zaken ervoor staan. Dit helpt ook teleurstellingen verderop in de procedure te voorkomen, benadrukt de Commissie.

4 Maakt het voorstel kans?

De eerste reacties zijn positief, ook bij lidstaten die sceptisch zijn over het beginnen van de toetredingsgesprekken met de landen op de Balkan. Maandag liet Frankrijk al weten met deze nieuwe methode te kunnen leven. Ook Nederland is positief, net als Duitsland.

5 Is de weg nu vrij voor Albanië en Noord-Macedonië?

Nee. Frankrijk laat nog altijd in het midden of het de landen nu wel of niet klaar vindt, en ook van Nederland is nog allerminst zeker of het akkoord zal gaan. Andere lidstaten, Duitsland voorop, voeren de druk ondertussen op, in aanloop naar een EU-top eind maart. Eind deze maand komt de Commissie met een nieuwe rapportage over de landen. Het liefst zou ze zien dat er vóór een speciale Balkan-top begin mei in Zagreb groen licht gegeven kan worden.