Analyse

Discussie over Europese begrotingsregels opent doos van Pandora

Begrotingsregels De Europese Commissie stelt zich open voor een breed debat over de toekomst van de begrotingsregels en begeeft zich daarmee op risicovol terrein.

Foto Olivier Hoslet/EPA

Mogelijk was het een kleine verspreking, in de Engelse taal die duidelijk niet de zijne is. Maar tegelijk waren de woorden van Eurocommissaris Paolo Gentiloni woensdag, gevraagd naar zijn eigen oordeel over de Europese begrotingsregels, veelzeggend: „Ik mag hier nu geen antwoorden geven.”

Woensdag presenteerde de Europese Commissie een evaluatie van de begrotingsregels, ook wel bekend als het Stabiliteits- en Groeipact. Gelijktijdig kondigde Gentiloni namens de Commissie een breed debat aan over de toekomst van het pact. Door vragen te stellen over hoe het verder moet met de begrotingsregels zonder antwoorden te willen geven, begeeft de Commissie zich op risicovol terrein.

Aanpassing van de begrotingsregels ligt immers hypergevoelig. Noordelijke lidstaten en zuidelijke lidstaten staan in de discussie recht tegenover elkaar. Eind jaren negentig werd het pact overeengekomen om de stabiliteit van de euro te waarborgen. In de afgelopen jaren werd het al verschillende keren aangepast en aangevuld, voor het laatst tijdens de eurocrisis met de introductie van de zogeheten 6- en 2-pack. Het resultaat is een hypercomplex bouwwerk, een regeldoolhof waarin niemand meer precies de weg weet.

Meer in balans

In principe zijn de normen streng: een maximale staatsschuld van 60 procent van het bruto binnenlands product en een maximaal begrotingstekort van 3 procent. Maar in de praktijk werd er telkens wel weer een reden gevonden om een land dat in overtreding is, of het nu Frankrijk, Spanje of Italië was, te matsen.

Toch concludeert de Commissie dat de regels in grote lijnen werken. Begrotingstekorten zijn gedaald, staatsschulden nemen af en de economieën van de verschillende lidstaten zijn meer in balans. Dat er sinds dit najaar voor het eerst sinds de introductie van de euro geen land op het ‘strafbankje’ zit, sterkt de Commissie bij die conclusie.

Alleen de vraag of en hoe het simpeler kan, zal al een felle discussie losmaken

Tegelijk constateert ze ook dat groei achterblijft, de staatsschuld van sommige lidstaten nog altijd hoog is en de werkloosheid op sommige plekken maar nauwelijks daalt. De steeds complexere regels en de talloze uitzonderingen hebben bovendien bijgedragen aan wantrouwen en animositeit tussen lidstaten.

Maar alleen al de vraag of en hoe het simpeler kan, zal een felle discussie losmaken. Noordelijke landen vinden dat vóór er gepraat kan worden over vereenvoudiging, de bestaande regels eerst maar eens nageleefd moeten worden. Zuidelijke lidstaten willen best simpeler regels, maar alleen als dat betekent dat er meer ruimte voor investeringen komt.

Toch is er aanleiding te denken dat een discussie niet bij voorbaat kansloos is. De extreem lage rente en achterblijvende inflatie, maar ook de toenemende aandacht voor klimaatbeleid, hebben de roep om aanpassingen in het begrotingsbeleid versterkt. Ook het Europese Begrotingscomité adviseerde vorig najaar om de begrotingsregels drastisch te herzien en de ruimte voor investeringen te vergroten.

Lees ook: ‘Herzie het Europese begrotingspact’

Met concrete voorstellen komt de Europese Commissie met opzet niet. Niet in de laatste plaats omdat ook binnen de Commissie zelf geen eensgezindheid is. De twee Commissarissen die verantwoordelijk zijn voor Economie, de Italiaan Gentiloni en de Let Valdis Dombrovskis, staan symbool voor de verschillende richtingen die er binnen Europa zijn. Het is geen geheim dat Gentiloni de regels graag een stuk soepeler zou zien, terwijl Dombrovskis bekend staat als een strenge schatkistbewaarder.

Klimaattransitie

Toch zet de Commissie met haar ‘evaluatie’ en oproep tot debat de route wel uit. Bijvoorbeeld door de vraag te stellen hoe ‘procyclisch beleid’ voorkomen kan worden. Dat beleid (bezuinigen in crisistijden, investeren als het goed gaat) wordt door economen in toenemende mate bekritiseerd. Maar de vraag raakt direct aan de mogelijkheid de begrotingsteugels vaker te laten vieren – iets waar onder andere Nederland fel tegen is.

Bovendien werpt de Commissie de vraag op hoe de klimaattransitie moet worden ingebouwd in de begrotingsregels. Van Gentiloni is bekend dat hij er voorstander van is lidstaten fors meer ruimte te geven voor groene investeringen. Maar ook hierover lopen de opvattingen – zelfs binnen de Commissie – uiteen. Een EU-ambtenaar benadrukte deze week dat je „evengoed kunt pleiten voor meer investeringsruimte voor onderwijs of transport.”

Het debat moet de komende maanden gevoerd worden met de lidstaten, maar ook met financiële instellingen, academici, sociale partners en nationale parlementen. En door vooraf expliciet de ‘green deal’ en de digitale revolutie als „nieuwe uitdagingen” te noemen, stuurt de Commissie duidelijk aan op een discussie die over meer gaat dan de effectiviteit van regels alleen.

„Dit is geen technische exercitie”, zei Gentiloni woensdag. „Dit gaat over banen, lonen en spaartegoeden. Dit gaat over de toekomst van ons allemaal.”