Slowaakse boeren pikken het niet langer: ‘De oligarchen liquideren ons’

Boerenverzet in Slowakije Slowaakse boeren komen in opstand tegen een ‘grondmaffia’: frauderende landbouwmagnaten zouden hen grond ontfutselen, waarvoor ze Europese subsidies kunnen aanvragen.

Boer Jan Cenkner veert op van de boomstam die hij als stoel gebruikt in zijn werkplaats. De gedrongen veertiger met een glimmend rond hoofd en getergde blik herhaalt het nog maar eens, voor de duidelijkheid. „We hebben er genoeg van!”

Langs de weg naar zijn boerderij in het Oost-Slowaakse lintdorp Lastomir was diezelfde boodschap al te zien op grote canvasdoeken, vastgebonden aan hooibalen in de bevroren velden. Vanuit de mist staren de beschuldigende gezichten van Cenkners collega’s alle passanten aan: de boeren pikken het niet langer. Ze hebben een politieke partij opgericht die deze maand deelneemt aan de parlementsverkiezingen.

Cenkner woont hier al vijftien jaar, maar zijn boerderij is nog steeds een onafgewerkte aaneenschakeling van rommelige bijgebouwen: voorin leven de mensen, achterin de varkens, kippen en konijnen. Op de muur langs de straatkant heeft hij een foto aangebracht van het gloriemoment van de opstandige landbouwers: met meer dan honderd tractoren en machines doorkruisten ze het land om in hoofdstad Bratislava hun woede te tonen.

Die woede richt zich op wat zij een ‘moderne maffia’ noemen: landbouwmagnaten en financiële groepen die verknoopt zijn met de politieke macht. Zij gebruiken volgens Cenkner hun invloed om grond te ontfutselen van kleine boeren en de bijbehorende EU-fondsen op te strijken.

Lees ook dit verhaal over Tsjechische belangenverstrengeling: In Tsjechië lijkt de EU wel een pinautomaat voor oligarchen

Kat zonder hoofd

Een van de doelen van die Europese landbouwsubsidies is ‘inkomenssteun’ verschaffen aan boeren die anders moeilijk zouden kunnen overleven. Vele kleine boeren maken er ook op die manier gebruik van. Maar betalingen van meer dan 200 euro per hectare maken het tegelijk een lucratief systeem voor grote bedrijven. In Slowakije wordt volgens statistieken van de Europese Commissie 94 procent van de subsidies – goed voor 400 miljoen euro per jaar – opgedweild door 18 procent van de landbouwbedrijven die subsidie aanvragen, dat zijn eveneens de grootste bedrijven. „Sommige bedrijven dienen gewoon valse aanvragen in”, zegt Cenkner.

Andere ‘groten’ maken kleine boeren het leven zuur om zelf meer in de pot te kunnen graaien. Neem nu Cenkner zelf. Hij pacht zijn grond van verschillende eigenaren – de Slowaakse grond is om historische redenen uiterst versplinterd, vaak is het zelfs onduidelijk wie precies de eigenaar is. Door die juridische vaagheid kunnen malafide bedrijven claims leggen op land dat iemand anders al bewerkt – en dus ook op de bijbehorende subsidies.

Dat is exact wat een lokale grootgrondbezitter deed met zijn land, zegt Cenkner. Zolang de traag werkende overheidsinstanties geen beslissing nemen over die ‘kruisende’ claims, heeft hij geen toegang tot 10.000 euro aan subsidies die hij zelf aanvroeg voor hetzelfde land. „Dat betekent dat ik geen geld heb voor meststoffen of zaaigoed. Ze drijven me naar een faillissement.” Zodra een landbouwer failliet is, liggen zijn percelen voor het oprapen. „Zo liquideren de oligarchen ons.”

Volgens Cenkner krijgen ze daarbij hulp van politici en ambtenaren. Sinds hij die boodschap openlijk verkondigt, vond hij al een kat zonder hoofd op zijn motorkap en probeerden onbekenden hem al tweemaal van de weg te rijden.

Subsidies voor vliegveld

Het zijn praktijken die Slowaken tot voor kort met de Italiaanse maffia associeerden, vertelt Andrej Ban, journalist bij dagblad Denník N. Toen hij na de moord op onderzoeksjournalist Jan Kuciak in 2018 vanuit hoofdstad Bratislava naar het oosten van het land trok, verwachtte hij daar de Zuid-Italiaanse ’Ndrangheta aan te treffen. Leden van dat misdaadsyndicaat waren het opzienbarendste doelwit van Kuciaks onafgewerkte onderzoek naar fraude op het platteland. „Maar lokale boeren zeiden: focus niet op de Italianen met hun Ferrari’s, wij hebben andere problemen.”

Zij wezen naar ex-volksvertegenwoordigster Lubica Roskova, het regionale boegbeeld van de links-populistische regeringspartij Smer-SD. Roskova – ‘de gravin’ – had een reputatie als efficiënt fondsenwerver en netwerker.

„Haar familie is een soort clan”, zegt Ban. „Ieder lid heeft een positie in de administratie, de politie, het gerecht. Zelf werkte ze als psychologe die politiemannen moest doorlichten. Wanneer een agent gepakt werd met smeergeld, bepaalde zij mee of hij kon blijven werken.”

Ban vlooide uit hoe ze landbouwsubsidies kreeg voor gronden waarvan ze eigenaar noch gebruiker was. „Subsidie-aanvragen gebeuren één keer per jaar”, schrijft hij in een boek over het dossier. „Als je de juiste persoon kent in de afdeling van het kantoor in [districtshoofdstad] Michalovce, kan die je laten weten op welke percelen niemand subsidies aanvraagt. Bingo! Want dan kun je in alle stilte zelf subsidies aanvragen.”

Bewijzen dat je het land in bezit hebt of pacht, is niet nodig. Je moet er alleen op werken. In de praktijk, zeggen Ban en Cenkner, volstaat het om een ploeg door de grond te trekken voor de controledienst luchtfoto’s maakt. Op een aantal van Roskova’s percelen, gebeurde zelfs dat niet: ze kreeg subsidies voor een vliegveld, parkeerplaatsen en een stuk industriegebied.

Lees ook deze reportage over misbruik van landbouwsubsidies op Sicilië: Hij streed tegen corruptie en botste met de maffia: ‘Allemaal willen ze mijn vel’

Door het systeem geglipt

In 2017 al stelde het subsidieagentschap onregelmatigheden vast in haar aanvragen. Het nieuws deed toen weinig stof opwaaien. Nadat Ban de zaak-Roskova in 2018 onder de aandacht had gebracht, werd ze uit de partij gezet en aangeklaagd voor fraude met EU-subsidies. Het subsidieagentschap eiste ongeveer 200.000 euro terug. Dat de hamer pas onlangs neerkwam, voedde beschuldigingen dat Roskova haar invloed gebruikt moet hebben om controles en straffen te ontwijken.

Dat klopt niet, zegt ze in een reactie: „Ik heb nooit mijn invloed gebruikt om mijzelf of mijn zaken te bevoordelen.” Verder wil ze geen commentaar leveren zolang het onderzoek loopt. Het subsidieagentschap antwoordde niet op vragen, maar verklaarde eerder dat er „geen systematische fouten” gemaakt zijn in de procedures. Dat evident frauduleuze aanvragen oorspronkelijk door het controlesysteem glipten, zou hebben gelegen aan de verouderde database van het instituut dat de satellietfoto’s verifieert.

De commissie voor begrotingscontrole van het Europees Parlement ging, in vergaderingen met de Slowaakse autoriteiten, uitgebreid op de zaak in. „We hadden veel vragen”, zegt de Duitse oud-Europarlementariër Ingeborg Grässle (CDU), die tot vorig jaar voorzitter was van de commissie. „Ondanks verschillende pogingen hebben ze die niet bevredigend beantwoord.”

Tarantino

Landbouwsubsidies voor een parkeerterrein: het is lachwekkend, maar het is niet de belangrijkste steen des aanstoots voor Roskova’s tegenstanders. Haar vrienden waren volgens hen ook betrokken in de praktijken die boer Cenkners bloed doen koken: het indienen van ‘kruisende’ claims om gronden en subsidies te bemachtigen.

Hij vertelt over een conflict tussen een boer uit een nabijgelegen gehucht en een zakenpartner van Roskova, die in Slowaakse media beschreven wordt als haar handlanger. De zakenpartner, een ex-politieagent, wilde tarwe oogsten die de boer naar eigen zeggen gezaaid had. Nadat de boer achter geraakt was met betalingen bij het nationale landfonds – dat percelen beheert waarvan de eigenaar onbekend is – had dat fonds zijn pachtland overgeheveld naar de ex-politieagent. Volgens de boer gebeurde dat zonder zijn medeweten. De nieuwe gebruiker had meteen subsidies aangevraagd en kwam, met behulp van een privébeveiligingsfirma, ook de oogst opeisen.

Toen de boer dat probeerde te verhinderen, kwam het tot een drie dagen durende veldslag waarin bijlen, knuppels en jeeps ingezet werden. „Scènes als uit een film van Tarantino”, schrijft Ban in zijn boek. Cenkner was erbij, zegt hij, en zag hoe twee mensen van het veiligheidsbedrijf de boer vasthielden, terwijl een derde hem sloeg. „De hele tijd stonden drie politiewagens op een kilometer afstand. En toen ik er zelf tussenkwam, kreeg ik een klap met een telescopische wapenstok.”

De verhalen van de betrokken partijen lopen sterk uiteen. Er zijn tegengestelde verklaringen over de procedure bij het landfonds, over wie gezaaid heeft, over wie geweld gebruikte en over de vermeende banden tussen de ex-agent en Roskova.

Maar dat het subsidiesysteem een ongelijke oorlog om land aanzwengelt tussen groten en kleintjes, staat volgens Frantisek Oravec buiten kijf. We spreken de medeoprichter van de boerenpartij in zijn ommuurde compound bij het dorpje Gynov. Binnen de omheining zien we een kudde koeien met hun kalfjes, graansilo’s en een flinke verzameling landbouwtuigen.

Tachtig juristen

Met 2.200 hectare land is Oravec geen kleine boer, maar ook hij werd onder druk gezet. „Ik kreeg bezoek van een financiële groep die zei dat ik land moest afstaan.” Ze dienden een claim in op zijn grond en zijn subsidies. Ook hij kreeg naar eigen zeggen klappen van security-mensen. „Nadat ze in andere sectoren alles opgekocht hadden, heeft dat soort groepen zich ook op de landbouw gestort”, zegt Oravec. „Door die rotsubsidies.”

Hij klaagde het bedrijf aan, maar dat beschuldigde hem van betrokkenheid in een reeks andere zaken waar Oravec naar eigen zeggen niets mee te maken had. De juridische strijd is eindeloos. „Tot 2015 had ik het nummer van één advocaat”, zegt hij terwijl hij alle juridische adviseurs in zijn telefoonboek toont: „Nu zijn het er tachtig.” In september oordeelde de Slowaakse recherche dat Oravec alvast op één punt gelijk had: ze vervolgde zijn tegenstanders voor het indienen van frauduleuze subsidieaanvragen op zijn land.

„Een persoonlijke overwinning”, zegt Oravec, „maar kleinere boeren maken geen kans”. De boerenpartij bezit screenshots van sms-gesprekken waarin ambtenaren van het subsidieagentschap om smeergeld lijken te vragen om aanvragen tijdig af te handelen. De Standaard kon de screenshots bekijken, maar de echtheid ervan niet verifiëren. Het subsidieagentschap heeft de aantijgingen van omkoping steeds ontkend. Volgens zijn directeur wordt dankzij nieuwe wetgeving nu sneller over subsidiebetwistingen beslist. Oravec is schamper: „Ik wacht al jaren op mijn geld.”