Necrologie

Kenianen waren bang voor Big Man Moi en zijn magische stok

Daniel arap Moi 1924-2020 De oud-president was 24 jaar lang aan de macht. Hij heerste in het relatief moderne Kenia als een ouderwets stamhoofd.

Oud-president Moi tijdens zijn afscheid in 2002. Foto Alexander Joe
Oud-president Moi tijdens zijn afscheid in 2002. Foto Alexander Joe

Daniel Toroitich arap Moi (1924-2020) begon zijn carrière als behendig politicus omdat hij destijds als enige in zijn dorp kon lezen en schrijven. Vanwege die kwaliteiten vaardigden de dorpsbewoners hem af in de politiek en werd hij in 1955 lid van de door de Britse kolonisten ingestelde lokale volksvertegenwoordiging. Zijn andere verdiensten waren dat hij als strenge hoofdonderwijzer een school bijeen wist te houden, als het moest met inzet van de zweep. De autocratische leider, die dinsdagochtend op 95-jarige leeftijd overleed in Nairobi, zou Kenia 24 jaar lang besturen.

Na de dood van Kenia’s eerste president Jomo Kenyatta in 1978 moest een groepje van diens aanhangers niets van vicepresident Moi hebben. Ze omschreven hem als dom, probeerden hem te vermoorden. Moi stak schril af bij intellectuele en ideologische leiders van die tijd zoals Julius Nyerere in Tanzania en de filosoof Neto in Angola, maar hij bleek een geslepen bespeler van de Keniaanse politiek en hij verwierf zo de naam ‘professor van de politiek’.

Aan het begin van zijn presidentschap liet hij politieke gevangen vrij en beloofde strijd tegen corruptie, aan het einde behoorde Kenia tot de meest corrupte en repressieve naties van Afrika.

Hij eiste absolute volgzaamheid. „Moi prijst de snelle ontwikkeling van Kenia door het goede leiderschap”, berichtten de kranten in de jaren 80. Dat was hij dus zelf. Moi wilde alles controleren, niet alleen de pers. Hij gaf zichzelf de bevoegdheid om de procureur-generaal en president van de Rekenkamer te ontslaan. Rechters die zich bogen over mysterieuze ‘verdwijningen’ van opposanten, seponeerden de zaken uit angst voor de Big Man.

Hoogverraad

Net als andere alleenheersers vertoonde hij al snel bizarre trekjes. Iedere afwijkende mening werd hoogverraad. Het Britse nieuwsmedium Africa Confidential deed hij in de ban, evenals het Amerikaanse Playboy. Vond hij de dansende dames in een tv-show te sexy gekleed, dan schrapte de staatsomroep het programma.

Alle alternatieve geluiden vielen stil, op die van enkele moedige politici na. „Al mijn ministers en alle Kenianen moeten zingen als papegaaien”, verordonneerde Moi, „iedereen zingt mijn lied. Als ik stop, stopt iedereen. Op deze manier zal het land zich ontwikkelen.” Politici likten vrijwel letterlijk zijn voeten, onder het mom dat Afrikanen met hun stamhoofden vroeger hetzelfde deden.

In de jaren 90 was Kenia een relatief modern land geworden, maar Moi heerste als een ouderwets stamhoofd. Vrouwen waren voor hem mensen met „kleine hersenen”. Hij genoot van zijn door hemzelf gecreëerde aanzien en introduceerde Moi-feestdagen, Moi-bussen, Moischolen en Moi-straten. Zijn portret pronkte op bankbiljetten en hij stelde een vrije ‘Moi-dag’ in. De Grote Man zwaaide met zijn magische stok om respect af te dwingen en vrees te zaaien.

Wanbeleid

Met het einde van de Koude Oorlog had Kenia zijn strategische positie verloren, lieten westerse landen de corrupte Moi vallen en draaiden de geldkraan dicht. Hiermee kwam een einde aan het gemakkelijk geld verdienen aan ontwikkelingshulp. Vervolgens ging het bergafwaarts met de economie van Kenia en werd het land geboycot door buitenlandse investeerders en het Internationale Monetaire Fonds. Volgens schattingen ging ten minste 30 procent van de regeringsinkomsten verloren door wanbeleid.

De grondwet verbood Moi opnieuw mee te doen aan verkiezingen. De bevolking, die naar verandering hunkerende, stemde in december 2002 massaal op de oppositie. Kenianen vierden uitbundig feest, zoals ze lang niet meer hadden gedaan.

Op het Afrikaanse continent bestaat een opvallende vergevingsgezindheid, zeker voor de doden. Moi ging na zijn aftreden niet de gevangenis in en de afgelopen jaren kwam menig politicus hem om advies vragen in zijn dorp. Ook politici die hij ooit had laten opsluiten.

Moi werd ruim een maand geleden opgenomen in het ziekenhuis. President Uruhu Kenyatta maakte het overlijden van de voormalig autocraat dinsdag bekend op de staatstelevisie.