Hond ruikt of citrusboom besmet is

Landbouw Een bacterie bedreigt de wereldwijde productie van citrusvruchten. Honden blijken uitstekend in staat de bacterie te ruiken.

Een Mechelse herder met de naam Szaboles heeft geroken dat een boom is besmet.
Een Mechelse herder met de naam Szaboles heeft geroken dat een boom is besmet. Foto Tim R. Gottwald

Na een training van twee tot drie maanden kunnen honden ruiken of een citrusboom lijdt aan de destructieve ziekte huanglongbing. Deze wordt veroorzaakt door een bacterie die zich de laatste decennia vanuit Azië over grote delen van de wereld heeft verspreid, en nu een van de grootste bedreigingen vormt voor de citrusteelt. In Florida is de citrusproductie door toedoen van de bacterie inmiddels met 80 procent teruggelopen. De bacterie wordt op planten overgedragen via een bladvlo.

De honden werken beter dan gangbare tests, blijkt uit een onderzoek dat deze week is gepubliceerd in PNAS. Ze pikken geïnfecteerde bomen er maanden eerder uit dan mensen doen op het blote oog, of dan een DNA-test met vermalen citrusbladeren doet.

Uitzonderlijk reukvermogen

Vergeleken met de mens hebben honden een uitzonderlijk reukvermogen. Niet alleen hebben ze meer geurzenuwen, maar de zenuwen dragen ook meer geurreceptoren. Daarnaast zijn honden erg ingesteld op de mens. Dat maakt hen zeer geschikt als geurdetector. Honden worden onder meer ingezet om drugs op te sporen, explosieven, lijken, gesmokkelde dieren. De laatste jaren worden ze ook meer en meer ingezet om planten te identificeren die besmet zijn met bijvoorbeeld wormen, termieten of wantsen. Vorig jaar beschreven Amerikaanse onderzoekers dat getrainde honden herkennen of een in Californië inheemse struik (Ceanothus, blueblossom) is geïnfecteerd met een Phytophtora-schimmel.

In het nu gepubliceerde onderzoek werden twintig honden getraind om citrusbomen te herkennen die waren geïnfecteerd met de bacterie Candidatus Liberibacter asiaticus, afgekort CLas. De Amerikaanse wetenschappers werkten met verschillende citrussoorten: sinaasappel, grapefruit en citroen. Ze gebruikten Mechelse herders, Duitse herders, een kruising van deze twee, en springerspaniëls.

Maci, een Mechelse herder, ‘onderzoekt’ rodegrapefruitbomen op een plantage in Texas. Hij gaat zitten bij een boom die is besmet met een bacterie die de ziekte huanglongbing veroorzaakt.

Eerst moesten de honden leren een geïnfecteerde plant te herkennen. Ze werden daarvoor geconfronteerd met al dan niet geïnfecteerde exemplaren. Was een plant geïnfecteerd (dat was bij de onderzoekers bekend) dan werden ze beloond met positieve woorden van de trainer en kregen ze voor een paar seconden een stukje speelgoed. De honden werd geleerd dat ze een treffer moesten aangeven door naast de plant te gaan zitten en te wachten tot de beloning kwam.

Daarna volgden identificatie-tests. Eerst moesten de honden tussen vier gepotte planten het geïnfecteerde exemplaar vinden. Vervolgens moesten ze hetzelfde doen in een rij van tien tot twintig bomen. En ten slotte gingen ze naar een veld in Florida, waar een matrix van tien bij tien bomen was aangelegd, met een afstand van 3,05 meter tot elke andere boom.

Hond Boby scoorde goed: hij merkte nooit een gezonde boom als ziek aan

De bomen die de honden eruit pikten waren in 85 procent van de gevallen daadwerkelijk geïnfecteerd. Wat betreft de niet-geïnfecteerde bomen zaten de honden in 99 procent van de gevallen goed. Individueel liepen de scores uiteen. De hond Foreszt (een Mechelse herder) miste geen enkele geïnfecteerde boom, terwijl Boby (een Duitse herder) nooit een gezonde boom als ziek aanmerkte. De onderzoekers concluderen dat de nauwkeurigheid kan oplopen tot 100 procent door meer honden te gebruiken.

In eerste instantie dachten de onderzoekers dat de honden een geïnfecteerde boom herkennen aan een typisch melange van vluchtige organische stoffen die hij uitstoot als reactie op infectie. Maar ze kwamen terug op dat idee, nadat ze de honden ook aan een soort tabaksplant en de roze maagdenpalm hadden laten ruiken die geïnfecteerd waren met CLas. Het is „hoogst onwaarschijnlijk” dat zulke verschillende planten na infectie een identiek melange uitstoten, schrijven ze. Daarna testten ze of de honden een gemengde bacteriecultuur, met onder andere CLas erin, herkenden. Dat deden ze. De onderzoekers denken nu dat het de ziekteverwekkende bacterie zelf is die de honden ruiken.

Zieke boom wordt verwijderd

De honden mochten ook nog aan de slag in commerciële plantages, in Texas, Florida en Californië. Ze pikten tussen de 71 en 90 procent van de geïnfecteerde bomen eruit. Sinds 2018 worden de honden ook daadwerkelijk ingezet in plantages in Zuid-Californië. Zieke bomen worden snel verwijderd.

Plantendeskundige Peter Bonants van Wageningen University & Research, niet bij dit onderzoek betrokken, noemt het „een elegant onderzoek”. Wel is de inzet van honden duur, zegt hij. Maar uit een kosten-batenanalyse die de onderzoekers uitvoerden, blijkt de inzet van honden over een periode van tien jaar winstgevend, en financieel stukken gunstiger dan de aanpak via de DNA-test of menselijke visuele controle van bomen.