De regels zijn veranderd, maar de langeafstandlopers van Nike blijven in het voordeel

Innovatie De internationale atletiekbond heeft de richtlijnen voor hardloopschoenen aangepast. Aanleiding: de wereldrecords van Nike-atleten op hun ‘springveren’.

De schoenen waarop Eliud Kipchoge (rechts) in oktober 2019 de marathon onder de twee uur liep, zijn verboden.
De schoenen waarop Eliud Kipchoge (rechts) in oktober 2019 de marathon onder de twee uur liep, zijn verboden. Foto Christian Bruna/EPA

Een gedachtenexperimentje dat deze dagen op Twitter circuleert: een kleine groep van de beste speerwerpers ter wereld gooit sinds een tijdje met een revolutionaire speer. Aan de zijkanten zitten kleine vleugeltjes, nauwelijks met het blote oog zichtbaar. De speren zijn ontwikkeld door de innovatieafdeling van een groot sportmerk, dat een prestatieverbetering van een paar procent belooft voor atleten die bij hen onder contract staan.

Atleten met andere sponsoren balen, ze zien duidelijk dat ze voorbij worden gestreefd vanwege het materiaal, en komen bij aanvang van het olympisch jaar in opstand. De internationale atletiekfederatie World Athletics reageert met nieuwe regelgeving: de vleugeltjes worden niet verboden, maar worden aan banden gelegd middels een maximale grootte. Het is aan de andere merken om, met inachtneming van die nieuwe regels, voor de Spelen van Tokio beginnen, met een speer te komen waarmee hun atleten zich kunnen meten met die van het grote sportmerk.

Hoewel de analogie niet één op één opgaat, omdat het in de werkelijkheid niet om een projectiel gaat dat wordt weggegooid, maar om technologisch geavanceerd schoeisel waarop tot ruim twee uur wordt gelopen – en de effecten van het materiaal op de beweging van de atleet danig zullen verschillen – wordt wel gelijk duidelijk waarom er de voorbije maanden hevige polemiek is ontstaan in de wereld van de atletiek, meer specifiek in hardloopland. Atleten die onder contract staan van een ander schoenenmerk dan Nike, lijken in het nadeel.

Carbonplaat

Onderwerp van gesprek zijn de Nike Vaporfly en diens updates, met een zool van soms wel vijf centimeter dik. Erin verwerkt zit een carbonplaat die de energie die een loper in een pas stopt ook weer teruggeeft. Boze tongen spreken van springveren. Resultaat, geclaimd door Nike, is een efficiëntere loopbeweging waardoor ruimte ontstaat voor prestatieverbetering.

De schoenen werden voor het eerst gedragen op de Spelen van Rio, in 2016. De nummers één, twee en drie van de olympische marathon bij de mannen droegen de Zoom Vaporfly. Nike ontwikkelde door, en kwam een jaar later met de Vaporfly 4%, waarbij het percentage staat voor de gemiddelde verbetering in de loopeconomie. De carbonplaat, die lopers als het ware katapulteert bij iedere pas, draagt daar voor het grootste gedeelte aan bij. Elitelopers, die van nature op hun voorvoeten lopen, zouden van de schoenen maximaal kunnen profiteren. De Ethiopiër Eliud Kipchoge verbrak er in september 2018 in Berlijn het wereldrecord op de marathon met meer dan een minuut mee – de grootste verbetering in een halve eeuw. Ook de Keniaanse Brigid Kosgei liep op de schoenen in oktober vorig jaar meer dan een minuut onder de ongenaakbaar geachte marathontijd van de Britse Paula Radcliffe. Het zijn enorme sprongen voorwaarts, sinds de introductie van de schoenen.

Ook amateurs lopen harder op de Vaporfly’s. Uit een studie in het gezaghebbende Journal of Sports Sciences, gepubliceerd in juni vorig jaar, bleek dat proefpersonen op de Nikes tot 3 procent minder zuurstof verbruikten bij een gelijk tempo dan op ‘normale’ schoenen. Op een marathon gaat het dan om minuten. De schoenen, met 275 euro bijna twee keer zo duur als gewone exemplaren maar met een beduidend kortere levensduur, zouden in Nederland dan ook bijna niet meer aan te slepen zijn.

Mechanisch vernuft

De vraag rijst: is de loopsport erbij gebaat als records voor een steeds groter deel zijn toe te schrijven aan mechanisch vernuft, en steeds minder aan fysieke vermogens? En heeft de ratrace die al bezig is sinds de jaren zeventig, toen schoenenfabrikant New Balance de Trackster introduceerde, met de nieuwste innovatie een punt bereikt waarop de geloofwaardigheid van de loopsport in het geding is, nu alle records uitsluitend op gepatenteerde Nikes worden gelopen, en atleten op andere schoenen bij voorbaat kansloos zijn?

Afgelopen vrijdag deed de internationale atletiekfederatie World Athletics, op voorspraak van een werkgroep, met nieuwe regelgeving een poging in aanloop naar de Spelen van Tokio in elk geval de rust terug te doen keren. Schoenzolen mogen voortaan niet dikker zijn dan 40 millimeter, en er mag maar één plaat van om het even welk materiaal in de zool verwerkt zijn. Saillant: dat zijn precies de kenmerken van de Vaporfly 4%, dat daarmee dus de nieuwe standaard is. Ook opvallend is dat de baas van World Athletics, de Brit Sebastian Coe, bijna veertig jaar lang als ‘speciaal adviseur’ bij Nike betrokken was.

Spikes, die alleen op een atletiekbaan worden gebruikt, mogen geen zolen dikker dan 30 millimeter hebben. Voor alle schoenen geldt ook dat ze op 30 april 2020 voor iedere levende ziel vier maanden beschikbaar hadden moeten zijn. Met andere woorden: prototypen zijn verboden. Dat geldt voor de schoenen waarop Eliud Kipchoge in de straten van Wenen vorig jaar een marathon onder de twee uur liep – de Alphafly, met zolen van 51 millimeter en drie carbonplaten – en ook voor de Nike-spikes waarop de Nederlandse Sifan Hassan vorig jaar wereldkampioen werd over 1.500 meter én 10 kilometer. Nieuwe schoenen zullen worden gescreend door een door World Athletics in het leven te roepen werkgroep met experts.

Ross Tucker, voorstaand bewegingswetenschapper uit Zuid-Afrika en fel tegenstander van de nieuwste schoeninnovaties van Nike, schrijft in een bericht op Twitter dat er, ondanks de nieuwe regels, een ongelijk speelveld blijft. Atleten die contracten hebben met andere schoenfabrikanten blijven in het nadeel ten opzichte van atleten op de Vaporfly 4%, het model dat dus precies binnen de regels valt. Andere merken moeten nu wel met soortgelijke technologie komen, willen ze kans blijven houden op eremetaal. En of ze dat lukt. is nog maar de vraag. Merken als Adidas, New Balance en Brooks zijn ermee bezig.

Zwemmen en schaatsen

Een soortgelijke wedloop vond plaats in het zwemmen, toen fabrikant Speedo in 2008 met gebruik van de kunststof polyurethaan supersnelle pakken ontwikkelde, met een superieur drijfvermogen. In de LZR Lazer werden dat jaar tachtig van de 108 wereldrecords verbroken. „Een groot circus, het hek van de dam. Het ging meer over de pakken dan om de prestaties”, herinnert Pieter van den Hoogenband zich. De huidige chef de mission van de Nederlandse olympische equipe zwom al jaren in zwembroeken van Nike, maar besloot destijds over te stappen naar Speedo „omdat ik niet met een achterstand wilde beginnen. Je wil gelijke omstandigheden.” Van den Hoogenband kliefde zonder pak al snel door het water, profiteerde van zijn ranke bouw en goede techniek, minder van brute spierkracht. Geblokte zwemmers, die normaal diep in het water lagen, waren ineens in het voordeel.

Op de WK zwemmen van 2009 in Rome werden in acht dagen meer dan veertig wereldrecords gezwommen. „Die records werden niet meer serieus genomen”, zegt Van den Hoogenband. „De geloofwaardigheid van de sport kwam in het geding. Het moet altijd blijven gaan om de mens, de atleet, niet om het materiaal.” In 2009 werden de supersnelle pakken door de internationale zwembond FINA ook weer verboden. Inmiddels benaderen zwemmers op veel afstanden in gewoon textiel de tijden die destijds in superpakken werden gezwommen.

Hans Koeleman, oud-atleet, en tot voor kort werkzaam bij Nike Europa: „Bij Nike hadden we altijd de opdracht om producten te maken die nul gram wegen. Dat proces aan banden leggen, is de doodsteek voor de innovatieve geest. Let wel: het gaat hier om doodgewone hardloopschoenen. Klapschaatsen, die waren pas revolutionair.”

Van de klapschaats is men na de introductie in 1994 nooit meer teruggekomen. In die tijd was André Vreugdenhil B-junior, hij schaatste bij het gewest Zuid-Holland, dat met schaatsfabrikant Viking een deal had om te kijken of het wat zou zijn, die revolutionaire klapper. Stilstaan bij de start vergde oefening, maar Vreugdenhil won alle afstanden op het NK allround voor junioren. „In het begin deed iedereen lachwekkend, tegenstanders keken de kat uit de boom. Maar toen ik op klapschaatsen resultaten begon te boeken, was dat over”, zegt Vreugdenhil. „Niet lang daarna werden ze voor iedereen beschikbaar.”

Dat is natuurlijk ook de crux met de hardloopschoenen. Om het speelveld gelijk te houden, zou in elk geval de technologie vrij beschikbaar moeten zijn. Maar waarom zouden ze dat doen, bij Nike? Het bedrijf spint nu ook garen. Het gaat al jaren over die dekselse Vaporfly’s.