Opinie

Als ruimdenkendheid uit het leven verdwijnt

Tom-Jan Meeus

Mensen zien zichzelf graag als ruimdenkend. Je weet alleen niet of het klopt. De Canadese psycholoog Jeremy Frimer onderzocht hoe tolerant mensen zijn voor opvattingen die ze verwerpen. Frimer hield proefpersonen voor dat ze een tientje hadden gewonnen bij een loterij. Hij vroeg ze hierna wat ze van het homohuwelijk vinden. Als ze bereid waren acht opvattingen van andersdenkenden aan te horen, ontvingen ze het tientje. Wilden ze alleen argumenten beluisteren die hun mening bevestigen, dan ontvingen ze zeven dollar. Wat bleek: tweederde van de respondenten, gelijkelijk verdeeld tussen progressieven en conservatieven, wilde minder geld om te vermijden dat ze opinies te horen kregen die ze afwijzen.

Het zal ook verklaren waarom lezers zelden worden beïnvloed door factcheckers in kranten: kiezers, links en rechts, zijn overwegend resistent voor (nieuwe) feiten geworden.

Dit roept ongemakkelijke vragen op voor overheids- en politieke communicatie. Een van de slimste spindoctors van Den Haag, Friso Fennema, die eerder werkte voor Mark Rutte en Lodewijk Asscher, hield vorig jaar een toespraak onder de titel: ‘Communiceren is polariseren’. Een van zijn observaties: je boodschap komt beter over als je weerstand oproept. Zonder wrijving geen glans.

In de pre-campagnefase van dit moment, waarin partijen thema’s uitproberen in de hoop de agenda te kapen, zoekt rechts wrijving over migratie. Premier Rutte (VVD) sprak over mogelijke opzegging van Schengen. Vicepremier De Jonge (CDA) over een migratiequotum. Wilders (PVV) over ‘een remigratieplan voor niet-westerse allochtonen’. Baudet (FVD) over ‘dierbare vriendinnen’ die in de trein zouden zijn lastig gevallen door ‘vier Marokkanen’.

Dit laatste liep nogal slecht af. Nadat NS meldde dat het om controleurs in burger en een agent ging, moest Baudet maandag zijn verhaaltje intrekken. Te fanatiek wrijving gezocht. Gênant. Hoewel je niet weet of het hem electoraal erg schaadt. Kiezers die al tegen hem waren zullen niet positiever zijn geworden. Maar zijn achterban is zelden geïmponeerd door kritiek op hem. Arnold Karskens, die met Baudets steun werkt aan een omroep voor genegeerde Nederlanders, vertelde laatst in Trouw dat hij Jezus heeft ontmoet. Zelf houd ik er rekening mee dat dit een factor-Karskens overdreven was, maar afgaande op zijn website heeft Karskens’ omroep er geen leden om verloren. Ook Baudet trok zijn steun niet in, en geen FVD’er klaagde daarover.

En je kunt denken dat ze allemaal de weg kwijt zijn, maar Frimers onderzoek toont aan dat de toestand, ook politiek, gevaarlijker is: dat mensen van weerskanten echt niets meer met de andere kant te maken willen hebben.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Lotfi El Hamidi.