Reportage

‘Je wordt als idioot gezien wanneer je als man seks afslaat, ook als een student het aanbiedt’

#Metoo in Ghana Seksueel grensoverschrijdend gedrag wordt langzaam bespreekbaar in West-Afrika. Een docu heeft het debat op gang gebracht. Veel mensen zijn nu boos. ‘De vrouw verleidde de docent. Fuck de gedragscodes.’

Radiopresentator Felicity Nelson in discussie met haar producer.
Radiopresentator Felicity Nelson in discussie met haar producer. Foto's Ernest Kodjo Ayikpah

Regelmatig vallen studenten huilend het kantoor binnen van Michael Asante. De Ghanese filosofiepromovendus begeleidt studenten aan de Universiteit van Ghana. „Eén vrouwelijke student werd lastiggevallen door een docent die haar ’s avonds belde en mee uit vroeg. Ze wist niet wat ze moest doen.” Hij adviseerde haar de docent te negeren.

Andersom heeft hij het ook meegemaakt, vertelt Asante op een stoep van de campus. Een van zijn studenten had bijles nodig. „Ze zei: ‘In ruil kom ik wel met u mee naar huis’.” Asante schaamde zich voor haar directheid en zei dat zoiets niet nodig was. „Nooit niet.”

De Universiteit van Ghana is een vooraanstaande Afrikaanse universiteit met veertigduizend studenten. Als zij een vak niet halen en een jaar over moeten doen, kost dat geld, dat ze vaak niet hebben. „Ze durven het hun ouders niet te vertellen. Het duurt dan nóg langer om werk te vinden en schulden af te betalen. Er zijn vrouwelijke studenten die uit wanhoop zoiets voorstellen.” Ze weten ook dat het soms werkt.

Beginnende docenten aan de universiteit zijn al jaren verplicht een seminar te volgen over seksueel grensoverschrijdend gedrag, zegt Asante. Heeft hij ook gedaan. Maar de definitie van seks is breed. „Veel mensen denken dat er penetratie moet plaatsvinden voordat je het seks kunt noemen.

Radiopresentator Felicity Nelson in discussie met haar producer. Foto’s Ernest Kodjo Ayikpah

Je wordt als idioot gezien wanneer je als man seks afslaat, ook als het een student is die het aanbiedt. We moeten het hebben over dat gigantische grijze gebied.”

Verborgen camera’s

Iedereen weet dat er dingen misgaan op de campus – maar tot voor kort sprak niemand erover. Dat veranderde toen afgelopen oktober de BBC-documentaire Sex for Grades uitkwam. De film is alleen al op YouTube meer dan drie miljoen keer bekeken en heeft veel losgemaakt op universiteiten in West-Afrika. Met verborgen camera’s ontmaskerden journalisten enkele mannelijke docenten, met naam en toenaam, die zich opdringen aan potentiële studenten. Een docent trekt een jonge vrouw naar zich toe en probeert haar te zoenen en te betasten in zijn kantoor. Een ander zegt een studente dat hij haar „side-guy” wil worden. Twee van hen doceren aan de Universiteit van Ghana.

De controversiële film kreeg veel kritiek. Karaktermoord, noemden veel docenten het. Ze vonden het te ver gaan dat collega’s zo voor schut werden gezet. Farmaciedocent Ama Opoku-Agyemang vond het juist hoog tijd dat er aan de bel werd getrokken. „Ik wil het niet te hard zeggen, maar ik was heel blij toen ik de documentaire zag”, vertelt ze. Op Facebook schreef ze die dag aan collega’s: „Ook als een student poedelnaakt jouw kantoor binnenloopt en jij gaat erop in, ben jíj de persoon die een fout heeft gemaakt.”

Nu zit Opoku-Agyemang zelf in een van de vele witte gebouwen met oranje dakkapellen op het terrein van de universiteit. Ze heeft geen idee hoeveel docenten de grenzen opzoeken. Cijfers zijn er niet. „Maar ik denk dat de meerderheid bepaalde vormen van seksueel grensoverschrijdend gedrag accepteert. Een docent kan hier tegen een student zeggen dat ze er ‘sexy uitziet’ en denken dat-ie een aardige compliment maakt. De hele machtsdiscussie wordt vergeten.”

Ze herinnert zich nog goed hoe ze als student, meer dan tien jaar geleden, in haar bil werd geknepen door een docent. Ze vermoedde dat een medestudente met een docent naar bed ging. „De cultuur leidt tot geroddel, angst en misbruik. Nu is er in ieder geval een gesprek.”

Sommige docenten waren boos dat het de Britse BBC was die zich juist op universiteiten in Ghana en Nigeria richtte. Waarom onderzochten ze geen westerse universiteiten?

Opoku-Agyemang vindt dat argument onzin. „Ghanese media hadden dit verhaal veel eerder kunnen verslaan, maar dan moeten ze ook naar grensoverschrijdend gedrag op hun eigen redacties kijken.” En dat willen ze niet, denkt ze. „Dit probleem komt echt niet alleen voor op universiteiten maar bij al onze instituties en bedrijven.”

Machtsmisbruik en seks

Ghana is niet het enige land in West-Afrika waar deze jaren gesproken wordt over machtsmisbruik en seks. Ook in Nigeria, Gambia en Sierra Leone komen verhalen naar buiten van vrouwen die zijn verkracht of aangerand door machtige mannen. Als ze er iets van zeggen, krijgen ze er zelf vaak het meeste last van, schreef The New York Times in november. De Nigeriaanse fotografe Busola Dakolo (34) vertelde de krant twee keer te zijn verkracht door een bekende kerkleider, Biodun Fatoyinbo, toen ze een tiener was. Vervolgens werd naar haar een onderzoek ingesteld wegens criminele samenzwering. Predikant Fatoyinbo mocht al snel weer diensten leiden.

In Ghana probeert de 29-jarige radioster Felicity Nelson die cultuur te veranderen. In haar wekelijkse feministische radioprogramma Straight Talk bespreekt ze problemen als seksuele intimidatie. Deze middag zet ze haar koptelefoon op en geeft haar gast een geruststellende knipoog.

Felicity Nelson
Foto Ernest Kodjo Ayikpah
heeft deze donderdagmiddag Rasheeda Adams (rechts) in de uitzending. Zij is de ex-vrouw van een Ghanese parlementariër die haar zou hebben mishandeld.
Foto Ernest Kodjo Ayikpah

„Ik ben er klaar voor”, antwoordt ze de producer aan de andere kant van de glazen ruit.

Ze tellen af: drie, twee, een. „Welkom bij Class FM 91.3. We gaan het vandaag hebben over geweld tegen vrouwen….”

Praten over huiselijk geweld of seksueel grensoverschrijdend gedrag is overal ter wereld moeilijk. In Ghana doen veel mensen zelfs alsof het niet bestaat, vertelt Nelson na haar uitzending. „Als het om aantijgingen van verkrachting gaat, hoeven verdachten alleen maar te zeggen: ‘Nee, dat heb ik niet gedaan.’ Als je hun woorden in twijfel trekt, ben jíj een bitter mens, en paranoïde.” Volgens haar is de #metoo-discussie nog ver weg in Ghana. „Mannen zeggen dat ze respect hebben voor hun moeder en zus. Einde gesprek.”

Lees ook: hoe de suikeroomindustrie van Zuid-Afrika de prostitutie overtreft

Na het interview loopt ze met de fotograaf de trap af om buiten foto’s te maken. Haar producer, Korletey Obuadey, loopt een paar meter achter haar. Heeft híj de documentiare Sex for Grades gezien? Ja, natuurlijk, zegt hij. „Alsof dit soort dingen niet op westerse universiteiten gebeuren! En hoezo ligt de schuld automatisch bij de man?”

Nelson hoort haar producer steeds harder zijn afkeer uitspreken over de documentaire. Ze draait zich om, kijkt hem aan, en schudt haar hoofd. Maar Obuadey is nog niet klaar. „Westerse universiteiten azen op Afrikaanse studenten met geld. Daarom willen ze onze universitaire instituties kapotmaken.”

Alleen: Kiki Mordi, de 28-jarige onderzoeksjournalist die de film maakte, is Nigeriaans. In de film vertelt ze huilend dat ze haar studie afbrak nadat een docent haar meerdere keren vroeg met hem naar bed te gaan.

Korletey Obuadey: „Waarom is ze niet naar een Nigeriaans medium gegaan? Luister niet naar die lui van de BBC. Het zijn dieven! Deze docenten hebben hard gewerkt om te komen waar ze zijn. En dan worden er knappe undercoverjournalisten met borsten op ze afgestuurd. Wat verwacht je dan?”

Felicity Nelson (die zich niet langer in kan houden): „Moeten ze soms een vrouw sturen zonder borsten? Waar héb je het over?”

Korletey Obuadey: „De vrouw verleidde de docent. Fuck gedragscodes. Onze instincten gaan voor ons mens-zijn!”

Felicity Nelson: „Jij klinkt als iemand die óf al aanrandt óf daartoe in staat is.”

Korletey Obuadey: „Nee, ik ben ook slachtoffer! Van karaktermoord door de British Broadcasting Corporation.”

Lees ook: Buiten het Westen is het vooral #WeToo

Na de documentaire werd er door de Universiteit van Ghana een onderzoek ingesteld naar de twee verdachte docenten. Die mogen hun werk blijven doen. Omdat de undercoverjournalisten geen studenten waren van de universiteit, ziet die geen reden de docenten te ontslaan.

Toch denkt farmaciedocent Ama Opoku-Aygemang dat de documentaire al veel veranderd heeft. „Docenten zullen voortaan beter op hun gedrag letten.”