Hij streed tegen corruptie en botste met de maffia: ‘allemaal willen ze mijn vel’

Strijd tegen corruptie Op Sicilië belandt 60 procent van de EU-landbouwsubsidies in verkeerde handen. Ambtenaar Giuseppe Antoci trok ten strijde, maar kwam in botsing met de maffia. „Deze plek bezorgt me rillingen.”

Giuseppe Antoci was directeur van natuurpark Nebrodi op Sicilië. Wie staatsgrond wilde pachten moest van hem een ‘antimaffiacertificaat’ overleggen.
Giuseppe Antoci was directeur van natuurpark Nebrodi op Sicilië. Wie staatsgrond wilde pachten moest van hem een ‘antimaffiacertificaat’ overleggen. Foto Antonio Parrinello

Rustig slapen is er voor Giuseppe Antoci (52) niet meer bij, sinds hij een aanslag heeft overleefd. „De gewone, alledaagse dingen mis ik nog het meest. Spontaan een ijsje gaan eten met mijn dochters, paardrijden, of zelf autorijden. We wonen vlak bij zee, maar ik ben al vijf jaar niet meer gaan zwemmen.”

Antoci stapt in de geblindeerde wagen voor zijn villa in Santo Stefano di Camastra, een badplaats in het noorden van Sicilië. Hij stond al twee jaar onder politiebewaking toen in mei 2016 een moordaanslag op hem werd verijdeld. Sindsdien is zijn bewakingsregime uitgebreid tot één van de strengste in Italië. Permanent zijn er vier politieagenten in zijn buurt. De villa waarin hij met zijn vrouw en hun drie dochters woont, wordt dag en nacht door het leger bewaakt.

In 2013 werd Antoci, een bankier, aangesteld als directeur van het Nebrodi-park, een natuurgebied van 86.000 hectare in het noorden van Sicilië. het omvat 24 gemeenten met daarin heel wat land dat aan boeren wordt verpacht.

Tussen 1991 en 2014 zijn in het Nebrodi-park 15 veehouders en landarbeiders vermoord

Al na een paar maanden voelde hij dat er iets niet in de haak was. „Als we een aanbesteding voor een concessie van landbouw- of graasland uitschreven, toonde doorgaans maar één bedrijf interesse.” De parkdirecteur kwam erachter dat verschillende maffiafamilies al jarenlang onderling de koek verdeelden. Kleinere boeren namen niet deel aan de aanbesteding, uit vrees voor represailles.

Tussen 1991 en 2014 zijn in het Nebrodi-park vijftien landarbeiders en veehouders vermoord. Wie zich verzette werd het zwijgen opgelegd met een afgezaagd jachtgeweer, zoals de oud-burgemeester van het stadje Cesarò in 1992 overkwam, of de maffia antwoordde met bedreigingen, brandstichting, afpersing of veediefstal.

Toen Giuseppe Antoci de baas was geworden van het natuurpark, doorbrak hij dat criminele systeem, door iedereen die staatsgrond wilde pachten te verplichten een ‘antimaffiacertificaat’ te overleggen. Zo’n certificaat, dat door de Italiaanse overheid wordt uitgegeven, was eerder alleen verplicht voor contracten vanaf 150.000 euro. „Voor ieder lager bedrag volstond een zelf opgestelde schriftelijke verklaring”, vertelt Antoci. „Daardoor konden bekende criminelen, zelfs als ze een celstraf hadden uitgezeten, doodleuk op papier verklaren dat ze geen banden hadden met de georganiseerde misdaad. Zo sleepten ze eerst een pachtovereenkomst, en daarna lucratieve Europese landbouwsubsidies in de wacht.”

Een zwakke schakel in Italië zijn de duizenden centra voor landbouwsteun. Lees meer over de oorzaken van de subsidiefraude

EU-geld is goudmijn

Die Europese subsidiepot is een goudmijn. Vorig jaar kregen de Europese landbouwers samen 40,5 miljard euro subsidies. Italiaanse boeren ontvangen daarvan jaarlijks iets minder dan 4 miljard euro als directe steun. „Maar alleen al op Sicilië valt zo’n 60 procent in verkeerde handen”, zegt aanklager Pasquale Pacifico in zijn kantoor op de rechtbank van Caltanissetta. Antoci schat dat de georganiseerde misdaad op Sicilië de voorbije tien jaar 3 miljard euro achteroverdrukte. Maar niemand kent de ware omvang van dit probleem.

De maffia heeft met Europese landbouwsubsidies een legale bron van inkomsten aangeboord. „Voor de georganiseerde misdaad zijn daaraan talrijke voordelen verbonden”, zegt Pacifico. „De risico’s zijn minimaal, er hoeft nauwelijks geweld te worden gebruikt, en de kans op een celstraf is verwaarloosbaar.”

Volgens maffiahistoricus Umberto Santino hebben de plattelandsmaffiosi dat complexe Europese subsidiesysteem niet alleen uitgeplozen. „Zij hebben de handen ineengeslagen met politici en professionals, zoals boekhouders en notarissen, kortom de maffiabourgeoisie”, zegt Santino in zijn woning in Palermo, die tot een indrukwekkend maffiadocumentatiecentrum is omgebouwd. „Zonder die band met notabelen waren deze lui slechts gewone criminelen.”

Tegen die witteboordencriminaliteit trok Giuseppe Antoci als parkdirecteur ten strijde. Zijn strenge regels werden eerst overgenomen in Sicilië, en in 2017 in heel Italië. Voortaan is een antimaffiacertificaat altijd verplicht voor wie een concessie van staatsgrond wil krijgen, vanaf een bedrag van 5.000 euro. Zo’n antimaffiacertificaat wordt pas geleverd na strenge controle door politie en Binnenlandse Zaken. Het lijkt niet meer dan een normale voorzorgsmaatregel in Italië, dat zo’n sterke historische maffia-aanwezigheid heeft. Maar er was veel individuele moed voor nodig om de wet aan te passen, en Antoci moest dat engagement bijna met zijn leven bekopen.

De villa waarin Antoci met zijn vrouw en hun drie dochters woont, wordt dag en nacht door het leger bewaakt. Foto Antonio Parrinello

Rotsblokken

Een gewapende politie-escorte gaat de auto met Antoci vooraf, als ze over slingerende wegen het natuurpark binnenrijden. Er hangt een lichte mist over de bergen die een blauwe schijn hebben. „Ik krijg hier nog altijd koude rillingen”, zegt Antoci, onderweg naar de plek waar de weg met rotsblokken was versperd, en zijn auto met jachtgeweren werd beschoten.

„Tegelijk is hier dankzij moedige politieagenten een bloedbad afgewend. De staat heeft hier gezegevierd”, vertelt hij. „De daders wilden eerst onze banden lekschieten en daarna de auto met molotovcocktails in brand steken, wat ons zou dwingen uit te stappen. Dan hadden ze ons één voor één koud gemaakt.”

De escorte van Antoci kreeg echter versterking van een tweede team, dat achter hem aan was gereden. Op de plek van de aanslag brak een vuurgevecht uit, en de daders gingen op de loop.

Voor de aanslag is nooit iemand veroordeeld, het onderzoek naar de daders werd na twee jaar gearchiveerd.

Een half jaar voor het einde van zijn mandaat werd Antoci in 2018 door de Siciliaanse regiogouverneur Nello Musumeci aan de kant geschoven. „Een beslissing die de maffia regelrecht in de kaart speelde”, oordeelt maffiahistoricus Santino.

Eerherstel voor Antoci

Een grote antimaffiaoperatie vorige maand voelde voor Antoci dan ook als eerherstel. De openbaar aanklager van de Siciliaanse stad Messina liet 94 mensen arresteren en beslag leggen op 151 landbouwbedrijven in het Nebrodi-park. Aanklager Maurizio De Lucia zei na afloop van de operatie dat er naar schatting voor 10 miljoen euro aan EU-landbouwsubsidies was verduisterd. Het is onzeker of dat geld nog kan worden teruggehaald, want het werd doorgesluisd naar rekeningen in onder meer Malta, Roemenië, Bulgarije en Litouwen.

Uit het gerechtelijk onderzoek bleek volgens justitie de betrokkenheid van de Batanesi-clan en de Bontempo-Scavo-clan, twee bekende maffiafamilies. Toen Antoci strenge regels voor de concessies van landbouwgrond in het park invoerde, doorkruiste hij volgens de openbaar aanklager de belangen van de maffia.

Het Europese subsidiegeld werd doorgesluisd naar Malta, Roemenië, Bulgarije en Litouwen

„Deze gerechtelijke actie voelt als een overwinning”, zegt Antoci. „Tegelijk is de maffia nu nog woester. Van de grootouders tot de kleinkinderen: nu willen ze allemaal mijn vel.”

Giuseppe Antoci werkt intussen weer als bankier. Tegelijk schuimt hij Italië af, om over zijn inzet tegen de georganiseerde misdaad te praten. Vooral voor scholieren neemt hij graag en uitgebreid de tijd. Overal reizen vier gewapende politieagenten met hem mee.

„Ik geef toe dat ik bang ben, elke dag opnieuw”, zegt Antoci. „Ik ben geen held en ik wil er ook echt geen worden. Italië heeft geen helden nodig, maar normaliteit. Ik ben een gewone man, een ambtenaar die zijn plicht heeft gedaan.”