De Elfstedentocht van 1954 in kleur brengt het verleden ‘heel dichtbij’

Kleurenbeeld Het Fries Film Archief heeft filmbeelden ontvangen van de Elfstedentochten van 1954 en 1956. Het zijn de oudst bekende kleurenbeelden van de tocht.
Jeen van den Berg won de Elfstedentocht van 1954 in 7 uur en 35 minuten. Sjoerd Steensma filmde hem in kleur.
Jeen van den Berg won de Elfstedentocht van 1954 in 7 uur en 35 minuten. Sjoerd Steensma filmde hem in kleur. Still uit de video van Sjoerd Steensma/Fries Film Archief

Natuurlijk waren ze erbij, de verslaggevers van het Polygoon Hollands Nieuws, toen in 1954 de Elfstedentocht werd verreden. Ze maakten een reportage voor in het bioscoopjournaal, helemaal in zwart-wit. Kleurenbeelden maakten ze niet. Dat deed vermoedelijk alleen Sjoerd Steensma, mede-eigenaar van een bedrijf in bakkerijgrondstoffen. Zijn beelden zijn op de dag af 66 jaar na de tocht door Fries Film Archief gepubliceerd. Het zijn de oudst bekende kleurenbeelden van de Elfstedentocht.

„Mijn vader was een ontzettend veelzijdig man. Hij werkte heel hard, speelde toneel en regisseerde”, vertelt Klara Woldring-Steensma. Een jaar geleden zocht ze contact met het Friese archief: of ze interesse zouden hebben in de filmbeelden die haar vader had gemaakt met de 16-millimetercamera die familie uit Amerika voor hem had meegenomen. Van alles legde hij daarmee vast, de Elfstedentochten van 1954 en 1956, maar bijvoorbeeld ook het leven op straat en de Afsluitdijk. „Mijn vader filmde Friesland.”

Flair

Steensma mocht dan een amateurfilmer zijn, hij maakte beelden die niet onder deden voor het materiaal van de professionals. Hij had er oog voor, zegt zijn dochter. Bovendien was hij als zakenman gewoon tussen de verslaggevers gaan staan, om zo goed zicht te hebben op de schaatsers. „Hij had geen P op zijn jas van ‘pers’, maar hij had wel flair.”

Jurjen Enzing, die de hele collectie voor het Fries Film Archief in ontvangst nam, kan beamen dat het kwalitatief goed filmwerk is. Zelf is hij vooral getroffen door de menselijkheid die eruit spreekt. „Aan het eind zie je de winnaar, Jeen van den Berg, met zijn vader. Daar zijn veel foto’s van, maar die zijn in zwart-wit. Hier zie je dat de vader staat te glunderen. Je komt heel dichtbij het verleden als het in kleur is.” Enzing, die twee jaar geleden nog internationaal in de belangstelling kwam te staan omdat hij in het archief verloren gewaande beelden van Stan Laurel opdook, beschouwt het Elfstedentochtmateriaal als een van de „parels” van de collectie.

Projector

Voor Klara Woldring-Steensma hebben de beelden een hele andere betekenis. Ze herinnert zich dat ze de finish van de Elfstedentocht van ’54 op veertienjarige leeftijd na schooltijd met eigen ogen aanschouwde. Aan het water bij de Prinsentuin in Leeuwarden zag ze de ene na de andere deelnemer aankomen, vaak zo uitgeput dat ze nog nauwelijks op eigen kracht de eindstreep haalden. Thuis werden de filmpjes van haar vader opgezet, en ook buitenshuis werden „te hooi en te gras” avondjes gehouden voor belangstellenden. „Tot in de jaren tachtig. Toen begaf de projector het.”

Dat de beelden van haar in 1995 overleden vader nu in het archief zijn opgenomen, doet Woldring-Steensma deugd. „Ook voor mijn kleinkinderen. Dat kun je nu niet uitleggen, dat je elke winter schaatsjes aankreeg op de keukentafel en dat je moeder je dan op de gracht zette. Dan besef je dat dit wel een hele andere tijd is, met het klimaat. Toen kon je nog echt schaatsen door de weilanden, van het ene dorp naar het andere. Alsof je vleugels had.”