Doe het maar, want het moet, zei president Xi tegen de WHO

Chinese respons China pakt het coronavirus uit Wuhan aan alsof het een militaire operatie is – met president Xi als generaal aan het hoofd. De doorgewinterde artsen van de Wereldgezondheidsorganisatie staan versteld van de behulpzaamheid.

China stemde vorige maand in met een mondiale noodtoestand wegens het nieuwe Wuhan-coronavirus. Een groot offer: grenzen zouden dichtgaan, vluchten zouden stoppen, handel zou stilvallen.
China stemde vorige maand in met een mondiale noodtoestand wegens het nieuwe Wuhan-coronavirus. Een groot offer: grenzen zouden dichtgaan, vluchten zouden stoppen, handel zou stilvallen. Foto Thomas Peter/Reuters

Vorige week vloog de baas van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), de Ethiopische oud-minister Tedros Adhanom Ghebreyesus, met een zwaar gemoed naar China. Het coronavirus had er duizenden mensen ziekgemaakt en verspreidde zich naar andere landen. Tedros had een moeilijke boodschap voor de Chinese president Xi Jinping en vreesde diens reactie. De boodschap kwam hierop neer: verklaar je land tot paria van de wereld.

Tedros, een voormalig malaria-onderzoeker die in 2017 door 196 WHO-landen tot directeur-generaal werd gekozen, had Mike Ryan meegenomen. Ryan, een Ierse WHO-arts, strijdt al twintig jaar tegen pandemieën als SARS, vogelgriep en ebola. Hij is nu hoofd van het Emergencies Programme.

Lees ook: de laatste ontwikkelingen rond de uitbraak van het coronavirus

Tedros en Ryan stapten bij de Chinese president binnen en verwachtten dat ze een veldslag met hem moesten voeren, vertellen betrokkenen die anoniem willen blijven. Bij vorige pandemieën weigerde China lang om epicentra van de uitbraak in quarantaine te doen en onderzoeksresultaten te delen. Ze vertelden Xi dat ze de corona-uitbraak, die waarschijnlijk zijn oorsprong vond op een markt met levende beesten in Wuhan, tot „internationale noodsituatie” moesten uitroepen.

China moest de virushaard isoleren en alle beschikbare details met de WHO in Genève delen. Grenzen zouden dichtgaan. Vluchten zouden stoppen. Handel zou stilvallen. Dat vroeg immense offers van de staat en van burgers. Tedros zei dat China, met goede laboratoria en ziekenhuizen, het virus misschien in eigen land te lijf kon. Maar arme landen konden dat niet. Nu het virus zich wereldwijd verspreidde, kon je arme landen niet laten aanmodderen. Overal zouden nieuwe epicentra ontstaan. Alleen als de internationale noodsituatie werd uitgeroepen, kon de WHO deze landen assisteren en het virus stoppen. Maar die noodsituatie kwam er alleen als China instemde.

President Xi verwachtte die boodschap. Hij was goed gebriefd en verzette zich niet. Doe het maar, zei hij, want het moet. Wel vroeg hij of Tedros bij de aankondiging van die noodtoestand een beetje vriendelijk wilde zijn voor zijn land. Dat was alles. Tedros prees Xi achteraf voor zijn „zeldzame leiderschap” in het belang van de hele wereld.

Hoe dodelijk is het nieuwe coronavirus en wat doet China tegen verspreiding ervan? Dit is wat je moet weten over het nieuwe virus.

Geopolitiek beladen moment

Zo’n behulpzaam China hadden de doorgewinterde ziektebestrijders bij de WHO nog nooit gezien. De afgelopen twintig jaar kwamen veel uitbraken uit China. Bij de eerste SARS-uitbraak, in 2003, duurde het maanden voordat Beijing het probleem erkende en de eerste WHO-experts het land in mochten. China verdedigde zijn soevereiniteit met hand en tand.

Dat belemmerde de WHO in haar werk. De organisatie mag geen land zonder toestemming binnen, al valt de halve bevolking dood neer. Omdat landen bij de WHO alles beslissen, durft de organisatie landen die tegenstribbelen nauwelijks te bekritiseren uit angst voor repercussies.

Maar de tijden zijn veranderd, vertellen direct en indirect betrokkenen. Het coronavirus raakt China op een geopolitiek beladen moment. Het land is verwikkeld in een moordende rivaliteit met de VS om mondiale dominantie op allerlei terreinen. Beijing ziet alles door dat prisma: de opstand in Hongkong, Europese contracten voor Huawei, oorlogen in het Midden-Oosten en nu de bestrijding van het coronavirus.

Bij de ebola-uitbraak in West-Afrika, in 2014, deed het Amerikaanse Center for Disease Control (CDC) er twee maanden over om het virus te identificeren. Bij de varkensgriep in Mexico en de VS, in 2009, produceerden de Amerikanen pas na anderhalve maand test-kits voor identificatie. Het kostte de Chinezen exact één week om het coronavirus te isoleren en identificeren. Ze maakten de genetische informatie ervan meteen wereldwijd beschikbaar. Terwijl de Amerikanen afgelopen jaren het internationale systeem hebben verwaarloosd en ondermijnd, neemt China nu het voortouw. Door in te stemmen met de internationale noodsituatie, zegt een betrokkene, zet president Xi „een berekende, geopolitieke stap”.

Xi neemt de regie terug

Bij de uitbraak van het coronavirus ontbrak het Xi aanvankelijk aan regie. Bestuurders in Wuhan onderdrukten in de eerste cruciale weken alarmsignalen van dokters. Er ontstond paniek. Het gonsde van de geruchten. Voor een regime dat voor zijn burgers zorgt in ruil voor politieke loyaliteit, kan zoiets uitlopen op een legitimiteitscrisis.

Lees ook: ‘Niemand doet iets, tot Xi spreekt’

Xi grijpt de noodsituatie aan om de situatie weer onder controle te krijgen. Met hem als generaal runt de staat de operatie met militaire precisie. Het hele volk is gemobiliseerd. Vrijwilligers stoppen auto’s om iedereen te temperaturen, biotech-bedrijven racen om test-kits en vaccins te produceren. De partij monopoliseert alle informatiekanalen om deze „oorlog van het volk tegen de nieuwe virale longontsteking” te winnen.

Griepbestrijders bij de WHO zijn lyrisch over dit nieuwe China. Na de SARS-epidemie van 2003, die in Azië 774 levens eiste voor ze onder controle was, kreeg de WHO het verwijt dat ze niet genoeg leiding had gegeven. China werkte amper mee. Andere landen namen in het wilde weg maatregelen om burgers gerust te stellen, die achteraf niet effectief bleken en onnodige economische schade aanrichtten. Als reactie op dit SARS-debacle heeft de WHO één centraal systeem opgezet met mondiale draaiboeken – van de manier waarop laboratoriumproeven worden uitgevoerd tot criteria voor alarm en de communicatie met gezondheidsministeries.

In 2004 bouwde de WHO de zogeheten Shoc-room. Voor dit ‘Strategic Health Operations Center’ werd een oude filmzaal in de catacomben van het Geneefse hoofdkwartier getransformeerd tot crisiscentrum. Alle meldingen over besmettelijke ziektes komen hier op grote schermen binnen. Alles wordt bijgehouden – griep, ebola, cholera-uitbraken. Zo communiceert WHO-personeel via satellietverbindingen met externe experts of regioteams.

Groeiende Chinese invloed

Hoe dat werkt, werd in 2006 gedemonstreerd toen het vogelgriepvirus de kop opstak en de wereld, drie jaar na SARS, opnieuw in de ban raakte van de angst. Toen al bestierde Mike Ryan de Shoc-room, in hemdsmouwen, met een memory stick aan een koord om zijn nek. Hij had laten uitrekenen hoeveel doden een nieuwe pandemie kon eisen, hoeveel ziekenhuisbedden er klaar moesten staan en hoeveel vaccins regeringen moesten inslaan. Op schermen werd met koeienletters het dodental van de Spaanse griep in 1918 getoond. Het was een geoliede PR-campagne. Velen zeiden dat de WHO in 2005/2006 overdreef. Maar Ryan zei dat ze vroeger te passief waren geweest. „Nu zijn we actief. We moeten mensen wakker schudden.”

Lees ook deze reportage (uit 2005): Assertieve WHO wil wereld wakker schudden.

In 2005 herzagen WHO-lidstaten ook de International Health Regulations (IHR). Dat is een reglement dat de organisatie macht geeft om regeringen in noodgevallen aan te sturen, en om burgers, openbaar vervoer en ziekenhuizen eenduidige instructies te geven. Ook maakt de WHO genetische informatie van een virus snel bekend, zodat farmaceuten wereldwijd vaccins kunnen maken. Destijds speelden Amerikaanse laboratoria de hoofdrol bij het bepalen van die genetische informatie. Toen waren Amerikaanse labs de beste ter wereld. Nu horen Chinese laboratoria daar ook toe. In het kader van de geopolitieke „Total Information War” met de VS, schreef de Asia Times, „is de Chinese wetenschappelijke respons adembenemend snel”.

China is nu de tweede donor aan de WHO, na de VS. Wie betaalt, beslist mee over beleid, belangrijke projecten en benoemingen. Bij alle internationale organisaties wordt China machtiger. Als VN-secretaris-generaal António Guterres twintig medewerkers nodig heeft, stuurt China hem er vijftig – betaald door Beijing. Vorig jaar gebruikte China grof diplomatiek geschut om een Chinees baas te maken bij de VN-Voedsel- en Landbouworganisatie (FAO).

Die groeiende Chinese invloed veroorzaakt weleens wrevel, ook bij de WHO. Volgens directeur-generaal Tedros moet iedereen die wrevel nu maar even inslikken. Het duurt zeker zes weken voor de WHO weet waar het heengaat met het coronavirus. Tot die tijd is het alle hens aan dek. Voor iedereen. Tedros benadrukt steeds dat dit gevecht „zonder de persoonlijke inzet van president Xi” bij voorbaat verloren was geweest. Hij klinkt nog altijd een beetje beduusd als hij het zegt.