Opinie

Uit het zicht verdwenen: de civiele rechter

De Rechtsstaat

Eerst een bekentenis – soms denk ik dat de rechtspraak niet tot veranderen in staat is. Ieder jaar daalt het aantal ingediende zaken, maar sneller, goedkoper, voorspelbaarder of begrijpelijker wordt het er niet van. Integendeel. Tekorten, achterstanden en overbelasting zetten de toon. Zelfs als er zich ergens een schade-epidemie voordoet, blijft de rechter buiten beeld. Van de ongeveer 100.000 schadeclaims door aardbevingsschade sinds 2002 kreeg de rechter in het noorden er letterlijk maar een handvol te behandelen. Hoe dat kwam? De mensen bleken hoofdzakelijk niet te weten dat je daar terecht kunt. En wie de rechtspraak wel ontdekt, vindt haar duur, ingewikkeld, moeilijk. Er is weinig vertrouwen in een goede of zelfs voorspelbare afloop. Advocaat-generaal Ruth de Bock verbaasde zich vorig jaar in het Nederlands Juristenblad (NJB) al over het groeiende gebrek aan bereik en relevantie van het civiele recht. Ook de overheid houdt de civiele rechter liever uit het zicht. In 2016 werd er een beperkt bevoegde, maar toegankelijker arbiter bodembeweging ingesteld. Die moest het maar snel en efficiënt opknappen.

Goed om te onthouden als je weer eens deftig hoort spreken over ‘maatschappelijk effectieve rechtspraak’ en hoe dat bereikt moet worden. Zodra het ergens spannend wordt, komt Den Haag liever met een noodoplossing. Laat die rechters maar tobben, de rechtspraak zit vast. Lees hoe de ‘Tegenlicht’-groep van kritische rechters onlangs een ambitieus project om achterstanden in te lopen, tot de grond toe afbrandde. Dat ging typisch op z’n rechters. Met hooggestemde argumenten over ‘onvoldoende rechtsstatelijk inzicht’ bij de opstellers, kritiek op het ‘te vroeg naar buiten brengen’, het ‘gebrek aan draagvlak’. Van het project zal natuurlijk niets terecht komen. Het bestaan van achterstanden als zodanig moet eigenlijk betwijfeld worden. Alles op de geïrriteerde toon die sommige rechters voor dom bevonden justitiabelen reserveren.

Daar gaan we dus de slag niet mee winnen, denk je dan. Ik hoorde in z’n nieuwjaarstoespraak rechter Henk Naves spreekwoordelijk zuchten. Hij is voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak, het onbeminde bestuursorgaan dat 17 gerechten in de zwarte cijfers en op één lijn moet houden. Naves vindt dat zijn critici geen verantwoordelijkheid durven nemen, het moeilijk vinden om kritiek te accepteren en veranderingen „met het wetboek in de hand weg redeneren”. Welkom in de Impasse de la Magistrature, een smal straatje dat bij regen onderloopt en ’s avonds vermeden moet worden.

Tot zover de pessimist – nu de optimist. Eind vorig jaar verscheen Naar vernieuwing van de (civiele) rechtspleging, een bundel artikelen waaruit wél perspectief, hoop en vernieuwing spreekt. Journalistiek kwam het terecht in het frame van ‘topexperts’ die een ‘heel ander rechtssysteem’ zouden willen, met hulp van een ‘deltacommissaris’. De rechter zou minder zaken moeten behandelen, maar wel beter en efficiënter. En met ‘Den Haag’ op grotere afstand. Zo’n boekje vereenzaamt snel als de tv-lampen zijn gedoofd. Bovendien regende het deltaplannen. Arbeidsmarkt, milieu, woningbouw, zorg, werk etc.

Lees ook: De toegang tot het recht is digitaal te forceren

Maar dat boekje mag van mij nog niet weg. Civiele rechtspleging voldoet niet meer aan de behoeften van mensen. Er moet een voorportaal komen, noem het een Huis van het Recht, waarin hulpverleners, advocaten, mediators, deurwaarders en ‘buurtrechters’ eerstelijns juridische zorg bieden. Eenvoudig, goedkoop. In het buitenland bestaan ze – Nederland loopt hier achter.

En natuurlijk internet: online voorlichting, voorbeeldbrieven, modelprocedures, snel toegankelijk. Juridische informatie is nu in handen van mandarijnen op uurtarief. Verder: meer minnelijk schikken, minder vonnissen. De tijd van de ‘lijdelijke rechter’ die het proces gadeslaat totdat hij of zij er iets van mag zeggen, is voorbij. Ook graag meer specialisatie, niet alleen van rechters, maar ook van hulpverleners. Eigenlijk zouden alleen gespecialiseerde advocaten maar mogen procederen. En: rechtspraak mag geen centraal geleid concern onder Haagse invloed zijn. Alles bijeen is het niet een heel ander rechtssysteem. Maar wel een nuttige agenda.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @ folkertjensma

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.