Loden last? Vijf vragen over lood en drinkwater

Volksgezondheid Honderdduizenden Nederlanders drinken water uit loden leidingen. Wat doet lood met het menselijk lichaam, hoe komt het daar terecht en hoeveel lood is te veel? Vijf vragen over lood.

Loden leidingen in een opengebroken Amsterdamse keukenvloer.
Loden leidingen in een opengebroken Amsterdamse keukenvloer. Foto Jean-Pierre Jans

In december bleek dat in honderdduizend tot tweehonderdduizend huizen in Nederland nog loden leidingen liggen voor drinkwater. In verschillende wijken met gedateerde waterleidingen is het loodgehalte in het drinkwater te hoog. In enkele gevallen werd er soms tot negen keer de wettelijk toegestane hoeveelheid van 10 microgram per liter drinkwater gemeten.

Tegelijkertijd adviseerde de Gezondheidsraad vorig jaar om die norm te verlagen naar 5 microgram per liter. Lood binnenkrijgen is vooral voor jonge kinderen schadelijk. Het heeft invloed op de ontwikkeling van hun hersenen, waardoor hun IQ tot 5 punten lager zou kunnen blijven.

Wat doet lood in het lichaam? Hoeveel mag een mens binnenkrijgen? Hoeveel zit ervan in drinkwater uit loden pijpen? Waar staan die oude huizen met loden leidingen nog? En wat is het advies van de Gezondheidsraad?

1 Wat doet lood in het lichaam?

Van het doorgeslikte lood wordt bij volwassenen rond de 15 procent opgenomen in het bloed. Een deel komt terecht in weefsels, het meeste wordt opgeslagen in het bot. Kinderen nemen ongeveer 50 procent van het opgegeten lood in het bloed op. Daarnaast is hun zenuwstelsel gevoeliger voor de giftige effecten van lood. Het heeft invloed op de ontwikkeling van hun hersenen en kan tot gedragsstoornissen leiden.

Lood passeert makkelijk de beschermende barrière tussen het brein en het bloed, vooral bij kinderen. Daar verstoort het onder meer de calciumhuishouding, en hindert het de werking van de energieleveranciers in cellen, de zogeheten mitochondriën. Hierdoor lopen energievretende processen minder goed, zoals de zenuwuitgroei in het ontwikkelende brein, schrijft de Amerikaanse neuropsycholoog Michael Santa Maria in een overzichtsartikel uit 2018. Daarnaast beschadigt lood de cellen die een isolerende laag om zenuwbanen leggen. Hierdoor verlaagt het hun geleidingssnelheid.

Het Zuid-Hollandse drinkwaterbedrijf Dunea heeft een video gemaakt over een simpele manier om te kijken of de waterleiding thuis van lood is. De tekst gaat verder onder de video.

Hoe hoger of langduriger de blootstelling aan lood, hoe ernstiger de gevolgen in het lichaam. Symptomen die bij volwassenen bij bloedconcentraties tot 600 microgram per liter zijn vastgesteld zijn hoofdpijn, prikkelbaarheid, vermoeidheid, een hoge bloeddruk, verminderde concentratie en bloedarmoede. De fijne motoriek kan verminderen, en bewegingen kunnen onhandig en ongecoördineerd worden. Bij nog hogere bloedconcentraties treden onder meer maag-darmproblemen en buikpijn op, chronische nierziekte en verminderde hersenfunctie, en zelfs coma.

Maar ook al bij lagere blootstellingsniveau’s, die geen zichtbare symptomen geven, blijkt lood effect te hebben op het lichaam. Vooral de hersenontwikkeling van kinderen kan het verstoren, met een verlaging van het IQ tot gevolg, en problemen met de concentratie of andere gedragsproblemen. Ook bij volwassenen kan het al tot een hogere bloeddruk en nierproblemen leiden. Een verstoring van de hersenontwikkeling in jonge kinderen werkt lang door en is niet omkeerbaar, schrijft Anton Rietveld, hoofd voedselveiligheid van het RIVM, in een email.

Hoge concentraties in het bloed komen in Nederland naar verwachting niet veel meer voor. De loodconcentratie in het bloed is in Nederland voor het laatst gemeten in 2005 bij kinderen in de binnenstad van Rotterdam. Tussen 1992 en 2005 daalde die van 75 naar 18 microgram per liter, schrijft de Gezondheidsraad.

2 Hoeveel lood mag een mens binnenkrijgen?

Lood heeft geen functie in het lichaam, dus het helemaal niet binnenkrijgen is het beste, maar dat is vrijwel onmogelijk. Mensen krijgen het binnen via loodhoudende verf en stofdeeltjes daarvan, via voedsel dat is verbouwd op grond met lood erin, uit blootstelling aan loodhoudende brandstoffen en uit drinkwater dat door loden pijpen stroomt.

Loodhoudende verf en benzine zijn sinds de jaren 1990 allebei verboden en loden waterleidingen worden al sinds de jaren 1960 niet meer aangelegd. Het meeste lood dat we binnenkrijgen komt uit voedsel: van fruit, brood, groenten, aardappelen en granen, rapporteerde het RIVM in 2017. Drinkwater draagt gemiddeld 5 procent van de totale loodinname bij – als de concentratie in het water minder dan 1 microgram lood per liter is, zoals op de meeste plekken.

Drinkwaterfeiten

Tot begin deze eeuw hield het Amerikaanse Centre for Disease Control (CDC) een grens voor bloedloodwaardes aan van 100 microgram per liter bloed. Daaronder leek het geen problemen te geven. Maar uit latere studies, onder meer een analyse van zeven epidemiologische studies in 2005, bleek dat juist bij lagere concentraties er een relatief groter effect op het IQ bij kinderen was. Op basis hiervan heeft de Europese voedselveiligheidsorganisatie EFSA al in 2010 een ondergrens voor de blootstelling bepaald, waarbij er risico is op daling van 1 IQ punt. Dat is bij een loodwaarde in het bloed van 12 microgram per liter. Ook voor het effect op de bloeddruk en op de nieren bij volwassenen zijn zo ondergrenzen bepaald.

Op basis hiervan berekenden het RIVM en de Gezondheidsraad in 2019 dat kinderen tot 8 jaar maximaal 0,5 microgram lood per kilo lichaamsgewicht per dag mogen binnenkrijgen. Voor vrouwen tussen 19 en 50 is dat 0,54 microgram per kilo lichaamsgewicht per dag, en voor de overige volwassenen 0,63 microgram per kilo lichaamsgewicht per dag.

Gerekend met de onvermijdelijke ‘achtergrondblootstelling’ uit voedsel en normaal drinkwater met maximaal 1 microgram lood per liter concludeert de Gezondheidsraad dat de helft van de flesgevoede baby’s en kinderen tot 2 jaar in Nederland al meer lood binnenkrijgen dan deze ondergrens.

Als drinkwater langdurig een hoge concentratie lood bevat, van 35 microgram per liter, zoals soms bij loden leidingen, krijgen flesgevoede baby’s sowieso te veel lood binnen. In de helft van de gevallen zelfs meer dan 13 keer te veel lood, wat tot een verlaging van 3,8 tot 4,5 IQ punten kan leiden. De helft van kinderen tot 6 jaar krijgt dan 3 keer teveel binnen. Voor die groep, en voor ongeboren kinderen van moeders die dit water drinken, is er kans op een verlaging van ongeveer 2 tot 3,6 IQ punten. Een zwangere moeder geeft 90 procent van het lood dat ze binnenkrijgt door aan de baby in haar buik.

De Gezondheidsraad concludeert dat het wenselijk is om te streven naar een maximale hoeveelheid lood in drinkwater van 5 microgram per liter.

3 Hoeveel lood zit er in drinkwater dat door loden pijpen loopt?

Voor woningen die nog stukken loden drinkwaterleiding hebben, noemt de Gezondheidsraad een gemiddelde waarde van 35 microgram per liter „een realistische schatting”. Het gaat dan om huizen die vóór 1960 zijn gebouwd – sinds dat jaar is het verboden drinkwaterleidingen aan te leggen die geheel van lood zijn. Hoe hoog de concentratie lood in het drinkwater is, hangt onder meer af van de lengte en leeftijd van de loden leiding, en de samenstelling van het water.

Die waarde van 35 microgram per liter is gebaseerd op onderzoek dat het KWR Water Research Institute met regelmaat uitvoert voor de drinkwaterbedrijven. In 2018 voerde het op kleine schaal nog een citizen science project uit, in de regio Den Haag (in het gebied van drinkwaterbedrijf Dunea). De bewoners van honderd huizen, allemaal vóór 1960 gebouwd, deden er vrijwillig aan mee. Ze maakten zelf foto’s van hun waterleidingen, namen water bij de kraan af, en bepaalden zelf met een teststrip of er lood in het water zat – de precieze loodconcentratie werd gemeten door het Waterlaboratorium. Op 20 adressen werden nog stukken loden leiding aangetroffen. Voor sommige bewoners kwam dit als een verrassing. De gemeten concentraties lood in het drinkwater lagen tussen de 11 en 113 microgram per liter. De metingen vonden wel plaats nadat de kraan de hele nacht niet was gebruikt – de norm van 10 microgram per liter geldt voor water dat tot 8 uur heeft stilgestaan.

Ook bij nieuwbouwwoningen kan de eerste maanden na oplevering de concentratie lood in het water verhoogd zijn, zo schrijft de Gezondheidsraad op basis van RIVM-onderzoek uit 2007. Dit komt door het gebruik van koperlegeringen (waarin kleine hoeveelheden lood kunnen voorkomen) in kranen, leidingen en koppelstukken. Na controle van 91 van die woningen bleek driekwart boven de loodnorm uit te komen, en bij 5 procent bedroeg de loodconcentratie meer dan 35 microgram per liter. Deze monsters waren genomen nadat het water meer dan 24 uur had stil gestaan in de leiding.

4 Waar in Nederland staan huizen met te hoge loodconcentraties in het drinkwater?

In principe overal waar woningen van vóór 1960 zijn gebouwd. „In Flevoland zullen deze panden dus nauwelijks voorkomen”, laat KWR per e-mail weten. Bij deze huizen kan sprake zijn van te hoge loodconcentraties in het drinkwater. Daarnaast zijn er de nieuwbouwhuizen, daarbij duurt die mogelijke blootstelling circa drie maanden na de oplevering.

De eerste groep schat de Gezondheidsraad op dit moment tussen de 100.000 en 200.000 woningen. De tweede groep omvat er naar schatting 50.000.

De laatste decennia is het aantal huizen met een te hoge loodconcentratie in het drinkwater wel gedaald, constateert de Gezondheidsraad. Uit onderzoek van het KWR Water Research Institute blijkt dat in 2004 bij 3,8 procent van de onderzochte huizen de loodconcentratie boven de norm van 10 microgram per liter uitkwam, in 2015 was dat teruggelopen tot 1,1 procent. „Waarschijnlijk hebben huiseigenaren de loden leidingen laten vervangen”, laat KWR weten. Tussen 1999 en 2005 had de overheid een saneringsregeling lopen. Daarvan is echter relatief weinig gebruik gemaakt – voor 14.000 huizen. Dit komt volgens de Gezondheidsraad door de beperkte vergoeding. De huiseigenaar moest nog steeds „minstens driekwart van de kosten zelf” betalen.

Sinds 2015 daalt het percentage huizen met te hoge loodconcentraties niet verder. Dat komt, schrijft de Gezondheidsraad, omdat er geen subsidieregeling meer is. Maar ook omdat loden leidingen „veelal (deels) verborgen en onbekend bij bewoners of woningeigenaren” zijn. In de praktijk, zo staat in het rapport, blijkt dat de buitenleidingen vaak tot de gevel zijn vervangen, dus niet helemaal tot de watermeter. Ook in de muren blijken nog geregeld stukken loden leiding te zitten die niet zijn vervangen. Drinkwaterbedrijven zijn verantwoordelijk voor de kwaliteit van het drinkwater tot aan de watermeter. Achter de meter is het de verantwoordelijkheid van de huiseigenaar.

5 Wat is het advies van de Gezondheidsraad?

„Als je in een huis woont dat voor 1960 is gebouwd, en er liggen nog loden leidingen binnen, dan is het beter om flessenwater te drinken voor kinderen tot 7 jaar, en voor vrouwen die zwanger zijn of willen worden”, zegt Annemarie van Wezel, hoogleraar milieu-ecologie en lid van de commissie die het advies van de Gezondheidsraad schreef. Loden leidingen zouden moeten worden vervangen. Jonge gezinnen in huizen met nieuwe leidingen en kranen beveelt de commissie aan om de eerste maanden na installatie de kraan na enkele uren stilstand door te spoelen. Bij twijfel raadt de commissie aan metingen aan het drinkwater te laten doen.

„We moeten het wel in perspectief blijven zien”, zegt Van Wezel. „Toen er nog lood in de benzine zat en er nog veel loden leidingen lagen, had de hele bevolking een vele hogere loodconcentratie in het bloed. Nu is dat bij iedereen een stuk lager. Dat is goed. Maar het kan nog beter.”