Erfenis van een kampbeul: 361 foto’s uit Sobibor

Holocaust Historici hebben een boek uitgebracht met de fotoverzameling van plaatsvervangend kampcommandant Johann Niemann van vernietigingskamp Sobibor. Het laat zien hoe heroïsch de moordcommando's van de nazi's over zichzelf dachten.

Vernietigingskamp Sobibor in de zomer van 1943.
Vernietigingskamp Sobibor in de zomer van 1943. Foto U.S. Holocaust Memorial Museum via AP

De zwartwit foto’s tonen een soort dorpje met witte huizen. Er is een houten poort, met houtsnijwerk dat een gems voorstelt. Eronder het opschrift: Erbhof, Hofstede. Alles keurig onderhouden en het ziet er bijna lieflijk uit. Maar de wachttorens, wapperende vlaggen met SS-runentekens en hakenkruis maken duidelijk dat deze foto’s licht werpen op een duister verleden: dit is het vernietigingskamp Sobibor.

Tot nu bestond er slechts een rudimentair beeld van het kamp. Op basis van een luchtfoto en getuigenverklaringen van overlevenden was er een plattegrond. Hoe het er verder uitzag was niet goed bekend. „Ik dacht dat het allemaal veel provisorischer was”, zegt historicus Andreas Kahrs van de Humboldt Universität in Berlijn, die vaak ter plekke is geweest. Hij is een van de wetenschappers die onderzoek hebben gedaan naar de foto’s die in 2015 zijn ontdekt en afgelopen dinsdag in Berlijn in boekvorm zijn gepresenteerd.

Sobibor was een vernietigingskamp van de nazi’s: de meeste joodse gevangenen werden na binnenkomst direct doorgestuurd naar de gaskamers. In totaal werden er 170.000 mensen vermoord. Het kamp was in 1943 ook het toneel van een grote gevangenenopstand.

Carrière

De foto’s geven ook een goed inzicht in de carrière van Johann Niemann, de plaatsvervangende commandant van Sobibor, die tijdens de kampopstand in 1943 met een bijl is gedood.

De foto’s komen uit zijn nalatenschap. Recentelijk gaf een kleinzoon van Niemann ze aan een amateurhistoricus en die droeg ze over aan Bildungswerk Stanisław Hantz, een vereniging die onder andere vormingsreizen naar Sobibor organiseert. Onderzoekers van de vereniging, onder wie Kahrs, zijn daarna met Martin Cüppers van de Universiteit Stuttgart een onderzoek gestart. „Begin vorig jaar hebben we bij de kleinzoon op zolder en in kasten nog documenten en tachtig foto’s gevonden. In totaal gaat het om 361 foto’s.”

Geënsceneerde foto van Johann Niemann te paard, zomer 1943. Op de achtergrond een woonbarak van kampbewakers, op de voorgrond is een stukje hout te zien: onderdeel van het perron waar de treinen in Sobibor aankwamen. Foto uit besproken boek

Niemann werd in 1913 geboren in Völlen, vlakbij de Nederlandse grens, ruim twintig kilometer ten noordoosten van Bourtange. Hij was de vijfde uit een gezin van negen kinderen. Op zijn achttiende sloot Niemann zich aan bij de NSDAP en de SA, en later bij de SS. Via een periode als bewaker in de concentratiekampen Esterwegen – bij zijn geboorteplaats – en Sachsenhausen, begon Niemann een carrière in het vernietigingssysteem van de nazi’s. Vanaf 1939 was hij in Grafeneck, Bernburg en Brandenburg betrokken bij Aktion T4, de euthanasie op 70.000 geestelijk en lichamelijk gehandicapten. Niemann was belast met het verbranden van de lijken. De foto’s uit die periode tonen mensen in burger, op de achtergrond de gebouwen waar de gruwelijkheden plaatsvonden. Op een van de foto’s staat ook Gottfried Schwarz, die een vergelijkbare loopbaan als Niemann had: hij was na Aktion T4 plaatsvervangend commandant van het vernietigingskamp Belzec, voordat hij in 1944 door partizanen in Italië werd gedood. Van de ongeveer 120 personen die volgens recent onderzoek nauw bij de vernietigingspraktijken betrokken waren, komen er nog meer op de foto’s voor. Een van hen is Franz Wolf, die onder meer belast was met de fotografische ‘documentatie’ van Aktion T4. Waarschijnlijk is hij ook degene die veel foto’s in Niemanns collectie heeft gemaakt. Niemann had zelf geen camera en maakte geen foto’s. Hij bestelde ze na. Getuige het opschrift ‘30 Stück’ achterop een foto was hij niet de enige.

Ansichtkaart

Na een korte periode in Belzec kwam Niemann in het voorjaar van 1942 in Sobibor. Hier liet hij onder meer op het perron een heroïsche foto van zichzelf te paard maken en die als ansichtkaart afdrukken. De vijftig foto’s van Sobibor tonen vooral het Vorlager, waar gezellig in uniform werd gedronken en dieren werden gehouden. Bij de foto’s die de onderzoekers later vonden, horen ook veertien foto’s van de ceremoniële opbaring en begrafenis van Niemann. Keurig bewaard door zijn vrouw Henriette, die in zijn geboortedorp woonde en zestien was toen ze van de tien jaar oudere Niemann zwanger werd.

Groepsfoto met Johann Niemann (derde van links) op het terras van een nieuwe officierskantine in Sobibor. Foto uit besproken boek

Uit de foto’s blijkt ook dat Henriette haar man regelmatig heeft opgezocht op de plekken waar hij zijn doodswerk deed. Ook was ze erbij toen hij met twee SS-vrienden en Oekraïense bewakers een beloningsreis naar Berlijn mocht maken. Volgens de historici, die het onderzoek naar de vrouwen van nazi’s nog onontgonnen terrein noemen, was Henriette ook een overtuigd nazi, die na de oorlog de uit de gevangenis ontsnapte Nederlandse oorlogsmisdadiger Jan Hajo Klimp als knecht aanstelde.

Lees ook: Pechersky de Joodse held van Sobibor

Afwezig op de foto’s zijn de sporen van vernietiging en de crica 170.000 joden die in Sobibor zijn vermoord. Sporen die bijvoorbeeld wel door archeologische opgravingen aan het licht zijn gekomen. „Maar je ziet wel de binnenplaats in de Erbhof waar de slachtoffers zich moesten uitkleden voor ze door de Schlauch, de Slang, naar de gaskamers werden afgevoerd”, zegt Kahrs. Ook zie je op drie foto’s de hijskraan waarmee de lijken op brandstapels werden gelegd. En er is zelfs een glimp van de gaskamers. Op een groepsfoto met Oekraïense bewakers is heel flauw een hoekig soort schoorsteen te zien. „Twee jaar lang hadden we de foto’s al met vergrootglazen en digitale vergrotingen bekeken, voordat we het ontdekten. Daarna denk je: hoe kan ik het niet gezien hebben.”