Ook Afrikanen hebben neander-dna

Menselijke evolutie In het dna van Afrikanen zijn neanderthaler-genen gevonden. Maar de seks tussen neanderthalers en sapiens vond elders plaats.

Straatbeeld in Lagos, Nigeria. Uit nieuw onderzoek blijkt dat niet alleen mensen buiten Afrika, maar ook Afrikanen neanderthal-afstamming in hun genen meedragen.
Straatbeeld in Lagos, Nigeria. Uit nieuw onderzoek blijkt dat niet alleen mensen buiten Afrika, maar ook Afrikanen neanderthal-afstamming in hun genen meedragen. Foto PIUS UTOMI EKPEI / AFP

Afrikanen dragen wel degelijk neanderthalergenen mee in hun genoom. Tot nu gold als standaardwaarheid dat de prehistorische menging tussen moderne mensen en de nauw verwante neanderthalers genetisch alleen zou zijn terug te vinden in mensen buiten Afrika. Maar een onderzoeksteam onder leiding van Joshua Akey (Princeton University) heeft nu met nieuwe genetische analyses van het neanderthalergenoom en ruim 2.500 modernemensengenomen vastgesteld dat er wel degelijk neanderthalergenen in het genoom van moderne Afrikanen voorkomen. De neanderinvloed is er wel minder dan bij mensen buiten Afrika, zo schrijven de genetici donderdag in Cell.

In analyses van Akey en collega’s betreft het neanderaandeel bij Afrikanen ongeveer een derde van de genetische neanderthalerinvloed buiten Afrika. Dat komt neer op een half à één procent in Afrika tegen anderhalf à drie procent erbuiten. In de nieuwe berekeningswijze lijkt óók het verschil in neanderthalaandeel tussen Aziaten en Europeanen te verdwijnen. Volgens de oude berekeningen zouden Aziaten 20 procent meer neanderthal-dna hebben dan Europeanen, maar bij Akeys team is dat verschil nog maar 8 procent.

Nieuwe aanpak

„Een interessante nieuwe aanpak”, laat Benjamin Vernot weten vanuit het Max Planck Instituut, waar de vorige berekeningswijze is ontwikkeld. Vernot is er als paleogeneticus gespecialiseerd in neanderthalers en niet betrokken bij het onderzoek in Cell. Vernot: „Dankzij deze vernieuwing kunnen we nu subtiele aspecten van de menselijke evolutie zien die voorheen nauwelijks te onderzoeken waren.”

Beeld van een neanderthaler in het Neanderthal Museum in Mettman, Duitsland Foto AP / Heinz Ducklau

Het grote verschil met de oude berekeningswijze is dat er geen ‘neanderthalerloos referentiegenoom’ van Homo sapiens meer nodig is. Tot nu toe werd daarvoor altijd een Afrikaans genoom gebruikt omdat neanderthalers nooit in Afrika zijn geweest. Ingewijden beseften wel dat daardoor per definitie nooit neanderthalinvloed in Afrika kon worden gevonden, maar de kans daarop werd heel klein geacht. Er werden overigens ook regelmatig juist wel aanwijzingen voor neanderthal-dna in Afrika gevonden. Die vermoedens zijn nu bevestigd.

Wegzuiveren

Dat ‘neanderthalerloos referentiegenoom’ was nodig omdat er ook veel gemeenschappelijke genen van neanderthalers en moderne mensen zijn die teruggaan op een gemeenschappelijke voorouder, die ergens 500.000 jaar geleden leefde. Akey hebben die genen nu op een andere manier kunnen wegzuiveren. Dit type overerfde genetisch materiaal heeft een ander recombinatiepatroon dan genen die het gevolg zijn van recentere seksuele contacten.

Uit de nieuwe berekeningen en simulaties blijkt verder dat de neanderthalerinvloed in Afrika niet is veroorzaakt doordat neanderthalers en moderne mensen ter plaatse seks hadden. De menging tussen de twee verwante soorten heeft waarschijnlijk plaatsgevonden in het Midden-Oosten rond 100.000 jaar geleden. Later zijn toen ‘hybride’ moderne mensen met stukken neanderthaler-dna in hun genoom terug naar Afrika gegaan en hebben zich daar weer verder vermengd, zo konden Akey en zijn team reconstrueren. Die terugmigratie moet zijn gebeurt ná de aftakking tussen Aziaten en Europeanen (ca. 70.000 jaar geleden), omdat de neandergenen in het Afrikaanse genoom vooral overeenkomen met die bij de huidige Europeanen.

Want tussen die genetische neanderthalersporen kunnen grote verschillen bestaan. Iedere Euraziaat heeft een paar procent neanderthaler-dna, maar verdeeld over al die mensen leeft wel twintig procent van het totale neanderthalgenoom voort in moderne mensen.

Grote verschillen

Vooralsnog gelooft dus niemand dat er ooit neanderthalers in Afrika leefden, maar hoe hun dna dan wel in Afrika is gekomen is met het huidige onderzoek nog niet helemaal opgehelderd. In reactie op het nieuwe onderzoek vraagt bijvoorbeeld de paleogeneticus Pontus Skoglund, (Francis Crick Instituut, Londen) zich hardop af: „Ik zie geen grote verschillen in neandertalerpercentage in de verschillende hoeken van Afrika, hoewel sommige van de groepen al ruim 200.000 jaar van elkaar gescheiden zijn. Dat maakt het wel moeilijk om je voorstellen dat dat veroorzaakt kan zijn door terugmigratie van moderne mensen met neander-dna. Dan zouden er meer verschillen moeten zijn.” „Een heel goede vraag!” reageert per mail onderzoeksleider Joshua Akey op deze kritiek. „Dat zou je inderdaad wel verwachten, maar we hebben nu helaas nog maar een beperkt aantal Afrikaanse groepen kunnen testen. Dat gaan we in de komende tijd juist verder uitzoeken. Een ander probleem is dat we nog maar heel weinig weten van de structuur en de vermengingen van de Afrikaanse bevolking.”

Lees ook: Ik ben 3 procent Neanderthaler (2012)

Een andere complicatie is dat een deel van het neanderthal-dna dat nu in Afrikanen is teruggevonden volgens Akey en zijn team in werkelijkheid bestaat uit móderne-mensen-dna. Dat zou vóór die menging in het Midden-Oosten in het neanderthaler-genoom terecht zijn gekomen door een ander contact met Homo sapiens, ergens rond 150.000 jaar geleden. De vermoedens van dat eerdere seksuele verkeer sluiten aan bij recente vondsten van heel vroege Homo sapiens-fossielen buiten Afrika: in Israël bijna 180.000 jaar geleden, en zelfs in Griekenland van mogelijk 210.000 jaar geleden. De vraag is of je die ‘teruggave’ van sapiens-dna dan wel kan beschouwen als genetische neandertal-invloed. Vernot: „Ja, je zou dat als een vals positief kunnen zien. Het is weer een nadeel van déze methode dat die tussen die twee vormen van invloed niet goed kan onderscheiden.”