Necrologie

De architect die Nederland verloste van het modernisme

Overleden Adolfo Natalini (1941-2020) Hij veroorzaakte een grote rel in de Nederlandse architectuur, maar Adolfo Natalini markeerde ook de doorbraak van het postmodernisme. Huizen en gebouwen hoefden geen ‘moeilijke’ constructies meer te zijn. Gewoon traditioneel mocht ook.

Postmoderne winkels en woningen (1996) van Adolfo Natalini in de Groningse Waagstraat.
Postmoderne winkels en woningen (1996) van Adolfo Natalini in de Groningse Waagstraat. Foto Harry Cock

Begin jaren negentig werd de geboren en getogen Florentijn Adolfo Natalini naast drie Nederlandse architecten uitverkoren om een ontwerp te leveren voor een nieuw, omvangrijk winkel- en woningcomplex in de Waagstraat in het centrum van Groningen, vlak bij het achttiende-eeuwse stadhuis op de Grote Markt. Het Groningse stadsbestuur nam een ongebruikelijk besluit: niet alleen een vakjury maar ook de Groningse burgers mochten oordelen over de vier ontwerpen. Bovendien zou de voorkeur van de Groningers worden gevolgd.

Een grote meerderheid (83 procent) van de zesduizend Groningers die deelnamen aan de enquête, koos voor het historiserende ontwerp van Adolfo Natalini, die naar nu pas bekend is geworden op 23 januari is overleden. Zijn complex vonden de meeste Groningers blijkbaar het mooist en best passen in de oude binnenstad.

Toen de gemeente liet weten dat zijn ontwerp, zoals beloofd, zou worden uitgevoerd, ontstak de vakjury in woede. Hun favoriet, de Groningse architect Gunnar Daan, die slechts 9 procent van de stemmen had gekregen, bestempelde Natalini’s woon-winkelcomplex tot „Anton Pieck-architectuur” en riep de gemeente op niet te zwichten „voor het ongeschoolde oordeel van de burgerij”. Vergeefs: in 1996 werd Natalini’s Waagstraatcomplex voltooid. Het was een van de grootste rellen in de Nederlandse architectuur van de afgelopen decennia.

Adolfo Natalini Foto dezeen.com

Het verhaal gaat dat de Groningse selectiecommissie die de vier architecten had gekozen, niet wist dat Natalini in de jaren tachtig een tournure had gemaakt en al lang niet meer een avant-gardist was. In 1966 was Natalini een van de oprichters van Superstudio, een avant-gardistisch architectencollectief dat in de tweede helft van de jaren zestig opzien baarde met utopische ontwerpen. Beroemd werd hun Il monumento continuo uit 1969, een witte modernistische balk die de hele aardbol zou omspannen.

In 1978 begon Natalini zijn eigen architectenbureau en ontwikkelde zich in de jaren tachtig als bouwend architect tot een onversneden postmodernist. Toch is zijn bekering tot het postmodernisme minder vreemd dan op het eerste gezicht lijkt. Superstudio’s utopische projecten waren tenslotte bedoeld als kritiek op de moderniteit in het algemeen en het modernisme in de architectuur in het bijzonder. Zo is Il monumento continuo niets anders dan een hekeling van de modernistische architectuur die overal op de wereld eender is.

Het Waagstraatcomplex markeert de doorbraak van het postmodernisme in Nederland. Nadat de Groninger burgers voor Natalini had gekozen, namen stadsbesturen en projectontwikkelaars steeds vaker postmodernistische architecten in de arm voor nieuwbouwwijken en stadsvernieuwing.

Ook Natalini werd een veelgevraagd architect en realiseerde het grootste deel van zijn oeuvre in Nederland. Zo bouwde hij 2001 in het centrum van Helmond Boscotondo, een complex met onder meer 150 woningen, een bioscoop en een bestuursgebouw. In Doesburg werd in het begin van de 21ste eeuw naar zijn ontwerp een groot deel van de IJsselkade bebouwd met tientallen grachtenhuizen en een ronde woontoren die de oude Hanzestad geheel van karakter veranderde.