Analyse

Krimp doet pijn. Welkom in een nieuw Europa

Brexit Brexit is niet het begin van het einde van de EU, zoals anti-Europese politici even hoopten, maar het lost ook helemaal niets op. De post-Brexit-fase zal zeker moeizame onderhandelingen opleveren. Toch zijn er kansen, ook voor Nederland.

Gebouwen op de Grote Markt in Brussel zijn verlicht in kleuren van de Britse vlag, op het plein is een Britse telefooncel geplaatst. Met een ‘Brussels Calling’-evenement wil de stad haar lange vriendschap met de Britten eren.
Gebouwen op de Grote Markt in Brussel zijn verlicht in kleuren van de Britse vlag, op het plein is een Britse telefooncel geplaatst. Met een ‘Brussels Calling’-evenement wil de stad haar lange vriendschap met de Britten eren. Foto’s Stephanie Lecocq/EPA en Simon Dawson/Reuters

De Europese Unie wordt deze vrijdag kleiner, minder rijk en minder machtig. En de EU krijgt er een buurland bij dat soms partner, soms concurrent zal zijn. Welkom in een nieuw Europa.

Historische momenten bergen altijd het risico in zich van historische vergissingen. De vorige grote omwenteling in de Europese machtsverhoudingen werd ingeluid door de val van de Berlijnse Muur en de Duitse eenwording. Dertig jaar geleden waren er leiders die het meteen goed zagen en leiders die wat langer nodig hadden.

In december 1989, een maand na de historische nacht in Berlijn, kwamen de Europese regeringsleiders bijeen in Straatsburg. Spanje en Ierland steunden de plannen van bondskanselier Helmut Kohl om de twee Duitslanden snel aaneen te smeden. Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Nederland waren argwanend. Een groot herenigd Duitsland in het hart van Europa, daar kon alleen maar ellende van komen. Kohl beschreef de discussie in zijn memoires. „Twee keer hebben we de Duitsers verslagen”, zei de Britse premier Margaret Thatcher, „En nu zijn ze er weer!” Met Brexit kondigt zich opnieuw een historisch moment aan dat gewogen moet worden.

De amputatie is een feit, maar de toekomstige verhouding tussen Unie en Verenigd Koninkrijk is nog gehuld in mist. Blijft het VK dicht bij de EU, of drijft het af richting VS? Is het mogelijk om economisch op het scherpst te concurreren en tegelijk geopolitiek innig samen te werken? Hoe moeten de achterblijvers op de nieuwe werkelijkheid reageren? Is er überhaupt iets positiefs aan die Brexit?

In weerwil van Thatchers vrees kondigde de val van de Muur een onvermoede uitbreiding van de Unie aan en groei was bloei. De voormalige communistische staten wisten niet hoe snel ze zich bij het Westen moesten aansluiten. Na ’89 zou de EU groeien van 12 naar 28 lidstaten. De EU was een winning team. Daar wilde je bij horen, daar waande je je aan de goede kant van de geschiedenis.

Sex appeal

Nu gaat het om krimp. Voor het eerst wordt de Unie kleiner, iets dat tot het Britse referendum in 2016 eigenlijk niet voor mogelijk werd gehouden. En krimp doet pijn. Het sex appeal van de EU neemt af als een aantrekkelijke partner nuffig het verbond afwijst en elders zijn geluk zoekt.

De vroege jaren negentig werden gekenmerkt door de overwinning van het Westen. Maar gaandeweg werd de vrijheidsdrang overschaduwd door vrees voor de toekomst en kreeg de hang naar vrijhandel en globalisering concurrentie van een roep om protectionisme en nationalisme.

Brexit is een extreem gevolg van een eurosceptisch populisme dat weliswaar typisch Brits is, maar dat niet is voorbehouden aan het VK. De roep in Nederland en Frankrijk om de Britten naar de uitgang te volgen is inmiddels minder luid geworden, maar de politieke stroming is niet verdwenen. Het VK vertrekt, het populisme blijft.

Dertig jaar geleden lag de Duitse kwestie op tafel. Nu is het een Britse kwestie – die eigenlijk ook deels weer een Duitse kwestie is.

Wie naar de kaart van de EU post-Brexit kijkt ziet meteen die ene grote macht met tachtig miljoen inwoners, negen Europese buurlanden en de grootste economie in de EU. De nieuwe EU moet welhaast om Duitsland draaien.

Thatcher was bang dat Duitsland de rest zou domineren. Destijds was Duitsland één van de twaalf landen, nu is Duitsland slechts een van 27. De groeiende Unie fungeerde als een contragewicht voor de nieuwe macht. Dat tegenwicht wordt met het vertrek van het VK in één klap een stuk lichter.

Voor de achterblijvers in de EU dringt de vraag zich op welke allianties, met of tegen Duitsland, de EU richting zullen geven. Wat een spel was van drie grote spelers – VK, Frankrijk, Duitsland – wordt weer een spel van twee groten: Duitsland en Frankrijk. De samenwerking tussen Berlijn en Parijs heeft in hoge mate het zestigjarige EU-project gedicteerd – de druk op dat verbond neemt nu weer toe.

Net nu de Britten vertrekken, worden de verhoudingen tussen de twee belangrijkste hoofdsteden gekenmerkt door stekeligheden. President Macron wil graag détente met Rusland, kanselier Merkel is terughoudender. Merkel wil Noord-Macedonië en Albanië graag uitzicht op lidmaatschap bieden, Macron wil dat pas na herziening van de toetredingsprocedure. Macron noemde de NAVO hersendood, Merkel zag een functionerende NAVO – zij het met problemen. Van Duitsland wordt verlangd dat het meer geld uitgeeft en meer autonomie op monetair terrein opgeeft – geen Duitse hobby’s.

Maar ondanks de alledaagse politieke meningsverschillen leeft in Parijs en Berlijn de overtuiging dat ze uiteindelijk altijd weer elkaar moeten vinden. Dat hebben ze in 1963 plechtig vastgelegd in het Élyséeverdrag en vorig jaar nog eens bekrachtigd in het Verdrag van Aken.

Geopolitiek gewicht

Met het VK verliest de Unie ook geopolitiek gewicht. Europa telt 500 miljoen mensen, daarvan vertrekken er nu 65 miljoen. In de VN is het VK een vetomacht en militair gezien is kernmacht VK, naast Frankrijk, het enige land in Europa dat echt een vuist kan maken. Ook al blijft het VK via de NAVO innig met Europa verbonden, het verlies aan geopolitieke slagkracht is gevoelig en komt juist op een moment dat de Europese Unie zich heeft voorgenomen assertiever te worden in de wereld. De band met de Verenigde Staten staat sinds de komst van Trump onder druk, de relatie met Rusland is na de annexatie van de Krim in 2014 onderkoeld en China verwerft steeds meer invloed. De nieuwe Europese Commissie ziet zich als ‘geopolitiek’; voorzitter Ursula von der Leyen onderstreepte vorige week dat de EU traditioneel goed is in soft power, maar ook hard power tegenwoordig als belangrijk instrument ziet.

Het VK was ook de tweede economie van de Unie en een pleitbezorger van vrijhandel. Het was voor uitbreiding van de EU om de interne markt te vergroten, maar vaak een rem op verdergaande integratie. Daarmee was het een bijna natuurlijke bondgenoot van Nederland, dat is aangewezen op handel met het buitenland en vaak kiest voor minder staatsbemoeienis. Bovendien is er ook een culturele verwantschap.

Minder vrijhandelsgericht

„Ik vind het heel erg”, zei premier Mark Rutte (VVD) desgevraagd over Brexit. „Voor Nederland betekent het dat we in een meer etatistisch Europa zitten, een Europa dat meer staatsgericht is, minder vrijhandelsgericht. We moeten de schade ervan proberen te beperken. Ik zie daar geen positives.” Minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) vorige week: „Het is een drama van jewelste”.

Rutte en Hoekstra hebben consequenties verbonden aan de omwenteling en de afgelopen jaren veel geïnvesteerd in de relaties met andere lidstaten om het vertrek van het VK op te vangen. De band met Duitsland werd aangehaald, de band met Frankrijk maakte na de verkiezing van de liberale pro-Europese Macron een reuzesprong. De Franse minister van Buitenlandse Zaken Jean-Yves Le Drian opende deze week zelfs de jaarlijkse conferentie van Nederlandse ambassadeurs in Den Haag. Hij was niet negatief over het Nederlandse eten en zei „Nederlandse genegenheid” te voelen.

Daarnaast legde Den Haag contact met kleinere gelijkgestemden: Scandinavische landen, Baltische landen, Ierland en Slovenië. En ook de band met Italië werd opnieuw aangehaald. Rutte: „Ik ben bezig coalities te bouwen en te verbeteren. Dat is echt nodig.”

Een van de eerste dossiers waarin het vertrek van de Britten pijnlijk zichtbaar wordt, is de discussie over de nieuwe EU-begroting. Het Verenigd Koninkrijk wilde altijd een kleine begroting, ook daarin was het een bondgenoot van Nederland. Met zijn vertrek dalen de EU-inkomsten met 12 procent. Dat gat moet opgevuld worden in een tijd dat geopolitieke ambities en een ambitieuze Green Deal handenvol geld kosten.

Anti-Brexit-demonstranten staan voor het Britse parlement in Londen.

Kansen voor Nederland

Het nieuwe moment biedt Nederland misschien ook kansen. Rutte probeert Nederland in de wereld te verkopen als de nieuwe toegangspoort tot Europa. Voor de VS, maar ook voor ondernemers en politici uit Azië, Zuid-Amerika en Afrika moet Den Haag het eerste adres worden in de EU. Traditioneel had het VK die functie. „Ze zijn vier keer zo groot, dus je kunt die rol niet helemaal overnemen. Maar we zijn een open land.”

Diplomaten in Brussel wijzen nog op een andere optie. Doordat het VK aan de top wegvalt, schuift Nederland omhoog in de rangorde. Met een sterke economie en een premier die al tien jaar meegaat, kan Nederland meedraaien in de top, een toonaangevend land worden naast koplopers Duitsland en Frankrijk. Dat, zegt een diplomaat, zou wel vereisen dat Nederland zich constructief opstelt, niet voortdurend afremt en nóg meer in diplomatie investeert. Maar de vraag is of er in Den Haag steun voor zou zijn om onder die voorwaarden door te stoten naar de derde positie in Brussel: achter Duitsland en Frankrijk, maar voor Spanje en Italië en Polen.

De post-Brexit-fase in de EU-geschiedenis begint zeker met een jaar van moeizame onderhandelingen over de toekomstige handelsrelatie en over de samenwerking op diplomatiek en veiligheidsgebied. Het afscheid is het begin van een intensief gesprek. Pas daarna is een afgewogen oordeel mogelijk over de historische verschuiving.

Brexit is niet het begin van het einde van de EU gebleken, zoals anti-Europese politici even hoopten, maar het lost ook helemaal niets op. Voor de EU geldt: het historische moment ís de vergissing.

Tijdens het diner in Straatsburg in 1989 wilden leiders de nieuwe werkelijkheid van toen – de drang van Duitsers om weer één land te vormen – ontkennen, maar uiteindelijk moesten ze mee bewegen. De aanpassing aan Brexit is in volle gang.

Vaarwel VK Meer in de NRC Special