Analyse

Beleid KLM over Irak en China maakt zwalkende indruk

KLM en crisisgebieden Wel of niet vliegen over Irak en Iran? Vluchten naar China verminderen of schrappen? Het beleid van KLM werd deze weken een aantal keren aangepast.

KLM bestloot donderdagmiddag alle vluchten naar China tussen 3 en 9 februari te schrappen.
KLM bestloot donderdagmiddag alle vluchten naar China tussen 3 en 9 februari te schrappen. Foto Robin Utrecht/ANP

In twee dagen tijd veranderde KLM meerdere keren van gedachten over vliegen over en naar crisisgebieden. Zowel voor het vliegen over Irak en Iran als voor vluchten naar China kwam de luchtvaartmaatschappij terug van een eerder besluit.

Bij de China-vluchten zat er maar een paar uur tussen het eerste en tweede besluit. Aan het einde van woensdagochtend kwam het bericht dat KLM alle vluchten naar China handhaaft. Veel andere maatschappijen hadden toen al besloten vluchten te schrappen vanwege het Wuhan-coronavirus. Woensdagmiddag stelde KLM het beleid bij. Tot en met eind februari worden bestemmingen geschrapt en wordt het aantal vluchten verminderd. Als reden noemt KLM de terugloop van de boekingen. Donderdagmiddag besloot KLM álle vluchten naar China tussen 3 en 9 februari te schrappen. De reden voor deze aanpassing: „adviezen van instanties zoals de WHO”.

Wijziging door Frankrijk en VS

Bij het vliegen over Irak en Iran zat er meer tijd tussen de besluiten en is de verklaring voor de aanpassing complexer. Op 8 januari, de dag dat vlucht PS752 door Iraanse militairen uit de lucht werd geschoten, paste KLM de routes naar het Midden-Oosten en Azië aan. Op 23 januari achtte KLM vliegen over Irak en Iran weer veilig, verwijzend naar bevindingen van de Nederlandse expertgroep (met vertegenwoordigers van inlichtingendiensten, ministeries en maatschappijen), Frankrijk, Duitsland en de Europese luchtvaartorganisatie EASA.

Donderdagmiddag kwam KLM terug van dat besluit. Het luchtruim van Irak en Iran wordt toch gemeden, zoals veel andere maatschappijen dat ook doen. KLM beschouwt het gebied nog steeds als veilig, zegt een woordvoerder. Samenwerking met andere maatschappijen dwingt het bedrijf echter tot nieuw beleid.

Frankrijk en de Verenigde Staten – waar de overheid leidend is – hebben vliegen boven Irak en Iran nog niet vrijgegeven voor Franse en Amerikaanse maatschappijen. Daarom kunnen Air France en Delta Air Lines daar niet vliegen. KLM deelt vluchten met deze maatschappijen, via codeshare-overeenkomsten waarbij dezelfde vlucht diverse vluchtnummers krijgt. Omdat KLM vanaf 23 januari weer over Irak naar Dubai, Muscat, Damman en Koeweit wilde vliegen, werd de codeshare met Delta tijdelijk geschrapt. Het Iraanse luchtruim werd wél nog steeds gemeden, omdat KLM de codeshare met Delta wilde behouden voor vluchten naar India. KLM heeft om deze reden ook na vorige week donderdag niet meer over Iran gevlogen.

Deze week hebben de Franse autoriteiten het beleid voor vliegen over Irak aangescherpt, waardoor ook partnermaatschappijen van Air France niet meer over Irak kunnen vliegen. KLM moest kiezen: de codeshare met Air France tijdelijk schrappen en doorvliegen over Irak, of de gedeelde vluchten behouden en Irak mijden. KLM heeft voor het laatste gekozen.

KLM benadrukt dat het besluit niet voortkomt uit een gewijzigde veiligheidsanalyse. Druk van het cabinepersoneel speelde volgens KLM evenmin een rol. Het cabinepersoneel is wel ongerust, zegt een woordvoerder van vakbond VNC. „We praten er continu over met KLM. Onze leden zijn heel opgelucht over het mijden van Irak en Iran. Er waren tot de China-stop nog wel veel vragen over China.”

Publieke of private taak

Toevallig sprak de Tweede Kamer woensdag met minister Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur en Waterstaat, VVD) over vliegen boven conflictgebieden. De belangrijkste vraag daarbij was of het besluit om ergens niet te vliegen een private of publieke taak moet zijn. In Nederland ligt dat besluit nu bij maatschappijen, KLM wil dat zo houden. D66 wil dat de Europese instantie EASA de bevoegdheid krijgt om conflictgebieden te verbieden voor Europese maatschappijen. Andere partijen vrezen in dat geval voor trage besluitvorming. GroenLinks wil ook dat het een publieke taak wordt, maar wil beginnen met Nederlandse maatschappijen. De Nederlandse overheid kan de optie voor een vliegverbod opnemen in hun vergunning.

Lees ook over het debat over wie moet beslissen over vliegen boven conflictgebieden

Alleen de VVD ziet weinig heil in overheveling naar de overheid. Bij een Europese oplossing dreigt onenigheid, een Nederlandse oplossing biedt geen veiligheid voor Nederlanders die met niet-Nederlandse maatschappijen reizen, aldus de VVD. Minister Van Nieuwenhuizen wil eerst met collega’s praten en advies vragen aan de Onderzoeksraad voor Veiligheid voordat ze een standpunt over de kwestie inneemt.

Mea culpa van minister

Tijdens het debat bleek dat KLM op dat moment als enige Europese luchtvaartmaatschappij over Irak vloog. In antwoord op Kamervragen schreef van Nieuwenhuizen deze week dat „daar inmiddels weer wordt gevlogen door vrijwel alle luchtvaartmaatschappijen”.

Kamerlid Jan Paternotte (D66) trok dat in twijfel. Na controle moest de minister erkennen dat haar informatie onjuist was: KLM was tot donderdagmiddag een Europese uitzondering. Van Nieuwenhuizen: „Mea culpa. We zullen hier voortaan met nog meer zorgvuldigheid naar kijken.”

Hoe verschillend de twee crises ook zijn, het Iraans-Amerikaanse conflict en het Wuhan-coronavirus zeggen iets over de keuzes van KLM. In vergelijking met andere maatschappijen is KLM terughoudend om vluchtschema’s aan te passen. Andere maatschappijen, al dan niet gedwongen door hun nationale autoriteiten, besluiten eerder om vluchten te schrappen of om te leiden. De prijs voor die terughoudendheid is dat het beleid vaak moet worden bijgesteld en de lijn van KLM een zwalkende indruk maakt. Dat is een risico voor de reputatie en dus een hoge prijs, zeker nu het mandaat van maatschappijen om te beslissen over vliegen boven conflictgebieden ter discussie staat.