Is ‘concentratiekamp’ een Duits leenwoord?

Ewoud Sanders

Woordhoek

Hebben wij het woord concentratiekamp uit het Duits of uit het Engels overgenomen? En wanneer gebeurde dit?

Volgens sommige naslagwerken is concentratiekamp een vertaling van het Duitse Konzentrationslager en kennen wij het sinds 1941 of 1943. Dit lijkt logisch. Wij associëren concentratiekampen met de nazi’s en je hoort vaak dat er tijdens de Tweede Wereldoorlog nauwelijks iets over die kampen bekend was.

In feite is concentratiekamp een Engels leenwoord, mogelijk met Spaanse wortels, dat al voor WOII werd gebruikt.

De geschiedenis van dit woord begint eind 19de eeuw in Cuba, toen een Spaanse kolonie. Tussen 1895 en 1898 vochten opstandelingen daar een guerrillaoorlog uit: na aanvallen op Spaanse troepen mengden zij zich onder de plattelandsbevolking. Dit bracht de generaal Valeriano Weyler ertoe die bevolking onder te brengen in kampementen en forten om vervolgens hun dorpen en oogsten te vernietigen. Deze politiek, die reconcentrado (‘geconcentreerd’) werd genoemd, kostte tussen de 150.000 en 400.000 Cubanen het leven maar was succesvol.

Zo succesvol dat de Britten deze tactiek overnamen tijdens de Tweede Boerenoorlog (1899-1902) in Zuid-Afrika. Om de slagkracht van de Boeren ‒ te verminderen, sloten zij vrouwen en kinderen van deze opstandelingen op in concentration camps, op bevel van veldmaarschalk F.S. Roberts. „Deze concentratiekampen, waarin de Engelschen, toornig en vol wrok over hun nederlagen en eindelooze en mislukte tochten, de vrouwen en kinderen van hun volhardenden vijand gejaagd hebben, keek Lord Roberts af van generaal Weyler”, aldus het Algemeen Handelsblad in 1901.

In beeld: 75 jaar na de bevrijding: Auschwitz toen en nu

De omstandigheden in deze Britse kampen waren zo slecht, dat ruim 25.000 vrouwen en kinderen het leven lieten door honger, ziekte en uitputting. Hier werd verontwaardigd over geschreven in de Nederlandse pers, waarbij het woord concentratiekamp vaak werd gebruikt, overigens ook in ons parlement.

Het eerste nazi-concentratiekamp werd in 1933 ingericht bij Dachau. Aanvankelijk werden er vooral communisten en andere politieke tegenstanders van de nazi’s in ondergebracht, spoedig gevolgd door Joden. In 1935 richtte ook Nederland een concentratiekamp in, Fort Honswijk nabij Vreeswijk. Er werden uit Duitsland gevluchte communisten in opgesloten. Om die te vinden werkte de overheid samen met de Gestapo in Berlijn.

Het is interessant om te zien hoe de pers dit kamp indertijd omschreef. De Telegraaf noemde het een interneringskamp; de katholieke pers had het over een vreemdelingenkamp. Maar de socialistische pers noemde het een concentratiekamp. Hoogstwaarschijnlijk had dit toen al een negatievere gevoelswaarde. Onder de kop ‘Het concentratiekamp in Nederland. Weg er mee!’ schreef De Tribune: „Geen concentratiekamp in Nederland! Volledig asylrecht voor alle anti-fascistische emigranten! Dat is de eis, die overal moet weerklinken!”

Inmiddels is concentratiekamp een containerbegrip geworden, dat wordt gebruikt voor doorgangskampen, interneringskampen, werkkampen en vernietigingskampen, zoals Auschwitz.

Auschwitz is vaak een Pools concentratie- of vernietigingskamp genoemd omdat het in Polen ligt, maar het is een nazikamp op Pools grondgebied. Om dit voor eens en altijd recht te zetten, stelde de Poolse regering in 2016 voor om deze verkeerde etikettering zwaar te bestraffen: vijf jaar celstraf voor wie Auschwitz een Pools kamp noemt.

schrijft elke week over taal. Twitter: @ewoudsanders.