TikTok verzamelt data minderjarigen

Sociale media TikTok verzamelt gegevens van jonge kinderen, zonder ouders om toestemming te vragen. Europese privacyregels verbieden dat.

Jonge kinderen kijken massaal filmpjes op de app TikTok.
Jonge kinderen kijken massaal filmpjes op de app TikTok. Foto An Nelissen

Een meisje in een roze balletpak legt een been in haar nek. Een peuter dribbelt rond met een pruik. Een jongen meldt op zijn profielpagina: „Hoi. Ik ben acht.”

Kinderen genoeg op TikTok. Op het sociale netwerk, in handen van het Chinese techbedrijf Bytedance, draait het om ultrakorte muziekvideo’s, om stunts, dansjes en grappen. De app, die wereldwijd een miljard gebruikers heeft, is volgens onderzoeksbureau Multiscope het populairst onder 10-, 11- en 12-jarigen.

En dat terwijl TikTok een officiële leeftijdsgrens voor gebruikers hanteert. De gebruikersvoorwaarden zijn helder: wie een account wil aanmaken moet zijn geboortedatum invullen, onder de dertien jaar lukt dat niet.

Leugens over leeftijden

Hoe kan het dan dat het op TikTok wemelt van de (kleine) kinderen? Zij logen over hun leeftijd bij het aanmaken van een account. Daarin is TikTok overigens niet uniek: ook op andere sociale media doen kinderen dat.

TikTok zegt in een reactie dat zij de leeftijdsgrens serieus nemen. „Wanneer wij de indruk hebben dat een gebruiker niet aan de leeftijdseisen voldoet, verwijderen wij dat account.” Het bedrijf moedigt iedereen aan om gebruikers „die niet aan de voorwaarden voldoen” te rapporteren.

Achter de schermen kregen medewerkers echter lange tijd andere instructies. Uit onderzoek van NRC blijkt dat – tot zeker vorige zomer – lang niet alle accounts van kinderen zijn geschrapt. Moderatoren van het Nederlands-Duitse team moesten gebruikers in leeftijdsgroepen indelen. Kwamen zij kinderen tegen onder de dertien jaar dan kregen die het vinkje ‘blacklist’ achter hun naam. TikTok schatte dus de leeftijd van gebruikers in, maar verzuimde accounts die duidelijk niet aan de eigen leeftijdseisen voldeden te verwijderen.

Voor jonge kinderen golden wel strengere regels, zo werden hun video’s minder vaak in de etalage van de app getoond. TikTok gaat niet in op specifieke vragen over dit beleid.

TikTok verdient zijn geld met gepersonaliseerde advertenties. Van iedere gebruiker worden standaard persoonsgegevens opgeslagen, zoals het e-mailadres, ip-adres en surfgedrag.

Kwetsbare groep

Kinderen zijn volgens Europese en Amerikaanse privacyregels een extra kwetsbare groep. Wie hun gegevens wil verzamelen heeft toestemming van hun ouders nodig. In Nederland, en veel andere Europese landen, ligt de grens daarvoor op zestien jaar. TikTok hanteert echter wereldwijd de Amerikaanse grens van dertien jaar.

Behalve de wettelijke regels over data, is er nog een argument om kinderen te weren van sociale media: hun eigen veiligheid. Accounts van TikTok-gebruikers staan automatisch op ‘openbaar’. Wie die status niet aanpast, kan door iedere willekeurige gebruiker worden aangesproken.

Kinderorganisaties waarschuwen al sinds vorig jaar voor de grote hoeveelheid ongepaste seksuele commentaren onder video’s van jonge kinderen. Digitale kinderlokkers gebruiken de app om kinderen te benaderen.

Uit onderzoek van NRC bleek dinsdag dat TikTok lange tijd de veiligheid en rechten van de vaak jonge gebruikers verwaarloosde. Moderatoren kregen expliciet te horen dat het opsporen van seksueel ongepaste commentaren niet tot hun kernwerkzaamheden behoorde.

Lees ook Jonge kinderen zitten graag op TikTok. Maar hoe veilig is het daar?

Daarnaast censureerde TikTok video’s van onder meer transgenders, gehandicapten en zwaarlijvigen. TikTok geeft in een reactie toe dat het bedrijf „in het verleden” een „botte aanpak” hanteerde. Inmiddels zouden de richtlijnen zijn aangepast.

TikTok werd in februari 2019 door de Amerikaanse Federal Trade Commission (FTC) beboet voor het verzamelen van gegevens van kinderen onder de dertien. De toezichthouder voerde de veiligheid van kinderen expliciet aan als reden om de recordboete van 5,7 miljoen dollar te geven.

De FTC wees bijvoorbeeld op een functie waarmee gebruikers elkaar in een radius van vijftig meter konden lokaliseren. De toezichthouder zag de functie als potentieel gevaar voor kinderen. In het Verenigd Koninkrijk loopt een onderzoek naar TikTok en de omgang met data van kinderen.

Hulpmiddelen

Terre des Hommes, een kinderrechtenorganisatie die strijdt tegen seksuele uitbuiting van jongeren, vindt dat de app ouders te weinig technische hulpmiddelen biedt.

Lees ook: Zij moest en zou aan de TikTok

Een woordvoerder: „Er zou een optie moeten komen die ouders in staat stelt elk filmpje dat hun kind maakt, te beoordelen voordat het online gaat. Daarbij zou TikTok de reactiemogelijkheden en accounts van jonge kinderen niet automatisch op openbaar moeten zetten, zodat vreemden niet zomaar kunnen reageren. Als een account toch op openbaar staat, kan je nog denken aan een tool die ouders alarmeert als een onbekende contact zoekt met hun kind.”

Vooralsnog bestaat dat ouderlijk gereedschap niet op TikTok. Terre des Hommes concludeert dat de app „geen barrière opwerpt tegen kwaadwillenden. Dat is wel de maatschappelijke verantwoordelijkheid van een appbouwer die een product maakt voor hele jonge kinderen.”

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: De duistere kant van TikTok

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.

Update (29 januari, 9:10) Dit artikel is aangevuld met een verklarende zin: ‘TikTok schatte dus de leeftijd van gebruikers in, maar verzuimde accounts die duidelijk niet aan de eigen leeftijdseisen voldeden te verwijderen.’