Opinie

Het zelfbeeld van een louter goed Nederland

Tom-Jan Meeus

Als de premier eindelijk excuses heeft gemaakt voor het overheidshandelen tijdens de Tweede Wereldoorlog, is steun betuigen niet moeilijk meer. Goed zijn na de oorlog kan iedereen. Goed zijn tijdens de oorlog is van een andere orde.

De Duitse journalist Sebastian Haffner (1907-1999) schetste in zijn schitterende nagelaten memoires (Geschichte eines Deutschen – Die Erinnerungen 1914-1933) dat mensen, inclusief hijzelf, het nazisme al begonnen te verdringen toen het ergste nog moest komen. Het besef dat dit vanaf 1933 fout zou gaan, dat het fout was, leefde ook in hem. Maar hij zag hoe zijn land zwichtte, en stelde achteraf ontzet vast dat hij daarna nog gewoon met zijn vriendin uit eten ging, of naar de film, of dansen.

Nederland deed er 75 jaar over om te erkennen dat de overheid in oorlogstijd niet de rechtschapenheid zelve was. Blijkbaar was ik de enige – maar ik dacht eigenlijk dat premier Kok in 2000 deze excuses al had gemaakt. Pas nadat minister-president Rutte dit zondag alsnog deed, las ik terug dat de verontschuldigingen twintig jaar eerder alleen maar om de „kille ontvangst’’ van Joodse overlevenden in 1945 ging.

Dus zelfs in 2000, bij het begin van de nieuwe eeuw, stond de staat nog niet open voor zijn rol als bediende van de nazi’s. Het zelfbeeld van een louter goed Nederland, land van slachtoffers en verzetsstrijders, mocht blijkbaar niet wankelen.

De gevolgen waren niet gering. In 2000 verscheen ook Paul Scheffers NRC-essay over het multiculturele drama. De krant bracht zaterdag een fraaie schets van de stand van het land twintig jaar later.

Het herinnerde me eraan dat Scheffers stuk destijds in het bijzonder een bericht voor links was: rechts had het al tien jaar over dit thema. Vooral staan me de bokkige PvdA’ers bij die Scheffer hierna uitmaakten voor xenofoob of racist zonder oog voor de geschiedenis. Ook dat hoorde bij dat overspannen zelfbeeld. PvdA-prominent Marcel van Dam die Pim Fortuyn uitmaakte voor ‘minderwaardig mens’: het was de toenmalige manier om goed na de oorlog te zijn. Eén met het verzet, voor altijd.

Je kunt dit afwijzen, of juist begrijpen, maar mij lijkt vooral van belang dat het, net als Ruttes uitspraken van zondag, laat zien hoe oorlog het zelfinzicht van mensen en overheden decennia kan aantasten. Een oefening in nederigheid.

Je zou natuurlijk willen dat elke Nederlander goed zou zijn mocht het onverhoopt weer oorlog worden. Maar als een land 75 jaar nodig heeft om tekortkomingen van de eigen overheid onder ogen te komen, denk je ook: laten we geen al te hoge verwachtingen van onszelf hebben, misschien dat het dan meevalt.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Lotfi El Hamidi.

Correctie (28 januari 2020): In een eerdere versie stond een fout in de titel van de aangehaalde memoires van Haffner. Dat is hierboven aangepast.