EU zoekt antwoord op ramkoers Polen

Poolse rechtsstaat Eurocommissaris Vera Jourová (Waarden en Transparantie) bezoekt deze dinsdag Warschau. Aan haar de taak het conflict tussen Polen en de EU over de rechtsstaat niet te laten escaleren. Wat houdt de ruzie in?

Poolse rechters en hun Europese collega’s demonstreren begin dit jaar gezamenlijk in Warschau tegen de afbraak van de rechtsstaat.
Poolse rechters en hun Europese collega’s demonstreren begin dit jaar gezamenlijk in Warschau tegen de afbraak van de rechtsstaat. TOMASZ GZELL POLAND OUT/EPA

Polen

Poolse rechters en hun medestanders kunnen niet verbaasd geweest zijn dat regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS), toen zij in 2015 aan de macht kwam, de bijl aan de wortel van de rechtsstaat zette. En sindsdien is blijven hakken. En hakken. Partijleider en oprichter Jaroslaw Kaczynski (70) voert al zijn hele politieke leven campagne tegen de „post-communistische elite” waartoe hij de rechterlijke macht rekent.

Toen hij in 2006 en 2007 kortstondig premier was, ontdekte hij bovendien dat rechters het voornaamste obstakel waren voor het uitvoeren van zijn wensen. Het Constitutioneel Hof verwierp zijn beleid herhaaldelijk als ongrondwettelijk. Dus toen hij in 2015 weer verkiezingen won – dit keer als backbencher, maar de facto baas van het land – besloot hij het rigoureus aan te pakken.

Hij begon met het Constitutioneel Hof, volgens Kaczynski „het bastion van al het kwade in Polen”. Het Hof zelf protesteerde nog, door fundamentele aanpassingen aan zijn structuur en benoemingen van PiS-gezinde rechters in strijd met de grondwet te bestempelen, maar het haalde niets uit.

Daarna was de Hoge Raad aan de beurt. Door de pensioenleeftijd flink te verlagen, hoopte PiS ook dat hof met loyale juristen te kunnen vullen. Maar op dit dossier leed ze een pijnlijke nederlaag – de enige, tot nu toe. Het Europees Hof van Justitie was het met de Europese Commissie eens dat zittende rechters niet tot vervroegd pensioen gedwongen kunnen worden. En de maatregel werd teruggedraaid.

Vervolgens werden de voorzitters van lagere hoven en rechtbanken vervangen. De Raad voor de Rechtspraak, die benoemingen regelt, werd gepolitiseerd. En het tuchtrecht is steeds verder aangescherpt om rechters te kunnen straffen, ontslaan en vooral zo bang te maken dat ze zwijgen. Er zijn bijna 1.200 disciplinaire onderzoeken naar rechters in gang gezet.

Lees ook: Lees ook dit verhaal:‘Ze proberen elke rechter die op hun pad komt te verpletteren’

Staatssecretaris Marcin Warchol, op het ministerie van Justitie verantwoordelijk voor wetgeving, legt aan de telefoon uit waar alle hervormingen voor nodig zijn. „Op dit moment is ons belangrijkste doel om chaos en anarchie te voorkomen. Rechters doen alsof zij het land besturen. Wij moeten democratische controle krijgen over de rechtspraak, over de corrupte gerechtelijke aristocratie”, zegt hij. „Onze burgers verwachten dat we een einde maken aan rechters die denken boven de wet te staan. Daarvoor is een efficiënt disciplinair systeem nodig.” Hoewel uit peilingen blijkt dat de meeste kiezers PiS’ rechtsstaatbeleid niet steunen, won de partij in oktober wel weer de verkiezingen.

Dit jaar vindt de definitieve slag om de Hoge Raad plaats. De termijn van raadspresident Malgorzata Gersdorf loopt in april af. De regeringspartij heeft de regels rond Gersdorfs opvolging al zo veranderd dat een PiS-gunstig gezinde minderheid daarover kan beslissen. Maar Gersdorf probeert nu, voortbordurend op een uitspraak van het Europees Hof, de benoemingen van die regeringsloyale rechters ongedaan te maken.

EU

Toen Frans Timmermans in 2014 vicevoorzitter werd van de Europese Commissie leek zijn portefeuille ‘Betere Regelgeving’ bedoeld om de regeldwang van de EU te beteugelen. Maar zodra PiS in Polen aan de macht kwam, werd Timmermans eerst en vooral Commissaris voor rule of law (rechtsstaat). Een van de fundamenten van de Europese Unie. Zijn opvolger in die rol, de Tsjechische Vera Jourová, brengt dinsdag een bezoek aan Warschau in een poging het totaal geëscaleerde rechtsstaatconflict met Polen te beteugelen.

Op Timmermans’ initiatief gaf de Commissie de Polen sinds 2015 telkens ‘aanwijzingen’, begon ze ‘inbreukprocedures’ en werd zelfs Artikel-7 ingeroepen, waarmee Polen stemrecht binnen de Unie zou kunnen verliezen. „Geen nucleaire optie, maar, opnieuw, een poging om een dialoog te beginnen”, zei Timmermans destijds. Maar het werd zo persoonlijk, dat Polen en Hongarije hem vorig jaar niet accepteerden als beoogd Commissievoorzitter.

De enige keer dat de Poolse regering een stap terug zette in het onder controle plaatsen van de rechterlijke macht, was na een uitspraak van het Europees Hof van Justitie in Luxemburg. Dat floot Polen terug toen het rechters met vervroegd pensioen stuurde. Naar hoge Europese rechters luistert de Poolse regering dus wel. En omdat de Europese Raad van regeringsleiders de Artikel-7-procedure niet zal bekrachtigen, rest Jourová weinig anders dan de juridische weg.

Deze maand vroeg zij het Hof om per direct het Poolse tuchtrecht stil te leggen, op straffe van een boete. Ook wordt verwacht dat zij snel een nieuwe zaak voor het Hof begint om de in december verscherpte disciplinaire maatregelen tegen rechters (bijgenaamd ‘de muilkorfwet’) aan Europees recht te toetsen. Al kan zo’n zaak 18 maanden kosten.

Voordeel van procederen in Luxemburg is dat het rule of law-dossier zo minder een politiek gevecht over soevereiniteit wordt tussen Brussel en Warschau. Aan de andere kant bevestigt het precies de Poolse kritiek, namelijk dat niet-gekozen rechters democratische politici hun wil opleggen.

Laurent Pech, expert Europees Recht van Middlesex University, is erg te spreken over de route via ‘Luxemburg’ en hoe het Europees Hof zijn rol invult. In een zaak die niet door de Commissie maar door individuele Poolse rechters was aangespannen, uitte het Hof in november „legitieme zorgen” over de samenstelling en de „neutraliteit” van het tuchtrecht, maar verwees een definitief oordeel daarover terug naar de Poolse Hoge Raad. Die Raad – waar onafhankelijke rechters nog in de meerderheid zijn – kwam binnen enkele dagen met een vonnis dat het tuchtrecht afdeed als onrechtmatig. „Het Europees Hof gaf de Poolse regering een touw om zichzelf mee op te hangen”, aldus Pech, eerder deze maand in Warschau.

Volgens hem staat niet alleen de onafhankelijkheid van Poolse rechters, maar de hele Europese rechtsorde in dit conflict op het spel. Aan Vera Jourová de taak om die te beschermen.