De persfotograaf en het vluchtelingenkind - vijf jaar later

Persfotografie David van Dam won in 2015 bij de Zilveren Camera de eerste prijs voor binnenlandse fotografie met een foto van de Syrische vluchteling Abdul Fares, destijds 10 jaar. Dit jaar zocht hij hem thuis op, sprak hem voor het eerst en maakte de foto opnieuw. „Vrijdag word ik 15, dan mag ik een bijbaantje.”

Abdul Fares en zijn vader Mohamad. Eerste prijs van de Zilveren Camera (2015, Binnenland).
Abdul Fares en zijn vader Mohamad. Eerste prijs van de Zilveren Camera (2015, Binnenland). Foto David van Dam

Of hij zich de busreis nog herinnert? Zeker! „Zo’n lange rit betekent meestal dat er een nieuw asielzoekerscentrum in het verschiet ligt, het vierde al sinds augustus. Ter Apel, Budel, Doetinchem en nu Den Haag. Gek genoeg bleven ze in de laatste drie telkens 44 dagen. Abdul herinnert zich ook de fotografen nog, vooral toen hij uit de bus stapte, op weg naar het opvangcentrum. Het leken er erg veel en ook cameramensen. Ze waren het wel gewoon gefotografeerd te worden en als ze het vervelend vonden verborgen ze hun gezicht achter hun opgeheven arm, vult zijn papa aan. Mohamad Fares is samen met zijn oudste zoon Abdul in augustus 2015 gevlucht uit Syrië, zijn vrouw en drie kinderen achterlatend in Damascus.

Lees ook: NRC-fotograaf David van Dam wint PrinsjesFotoprijs

Fares staat ook op de foto, een beetje verscholen naast zijn zoon. Ze hebben de foto nooit eerder gezien, laat staan dat ze van de Zilveren Camera hebben gehoord. De hele familie dringt zich eromheen. Duidelijk trots, maar ook gniffelend. Abdul is immers ondertussen een hele kerel, steekt boven zijn vader uit en lijkt in niets meer op het broze jongetje van toen. Op de foto is hij een verwonderd kind, benieuwd naar zijn nieuwe opvangplek. De spanning van het onbekende. Het azc in Den Haag valt op het eerste gezicht niet tegen. Er blijken veel leuk activiteiten georganiseerd te worden. De kamers zijn comfortabel. Maar er wordt ook met enige regelmaat gevochten. Het eten wil maar niet wennen. Het allerergste zijn de linzen, de erwtensoep. De stamppot gaat nog wel… Hoe dan ook: in ruil voor veiligheid eet je met alle liefde Hollandse kost.

In hun volgende azc, in Aalten, mogen de vluchtelingen zelf koken. Fares was chefkok in het Four Seasons-hotel in Damascus. In Aalten kan hij zijn hart ophalen. Abdul leert er zijn beste vrienden kennen en in augustus 2016 wordt de familie herenigd. Alleen maar mooie herinneringen.

Nu wonen ze in een rijtjeshuis in Gouda, de vier kinderen gaan er naar school en Fares werkt in een eettent, niet echt de verfijnde keuken. Dat is voor thuis. Wekelijks komt een soort Syrische SRV-kar aan huis. De Jumbo heeft zijn assortiment aangepast. Hoe meer Syrië in de keuken, hoe meer vreugd.

De koude in Nederland blijft ze tegenstaan. Of we daar nog iets aan kunnen doen. Vier seizoenen zijn prima, maar dan enkel als naam van het hotel waar Mohamad Fares in Damascus zo graag werkte.

Lees ook: De winnende foto’s van de Zilveren Camera in ‘protestjaar’ 2019

David van Dam

Of David van Dam zich de aankomst van de bus nog herinnert? „Zeker, maar niet tot in detail.” Het eigenlijke moment van de foto herinnert hij zich daarentegen maar al te goed, ook het besef dat het een bijzondere foto zou worden. Het voelde ongemakkelijk dat hij zo dicht op zijn onderwerp kwam. Op die belangstelling zaten de vluchtelingen vast niet te wachten, maar je moet het nieuws toch mooi in beeld brengen.

Van Dam neemt onmiddellijk contact op met de krant en stuurt de beelden snel door. Maar de krant is niet helemaal overtuigd, het beeld komt ‘s avonds laat, is best donker, ze proberen het nog wel even maar toch maar niet. Uiteindelijk zal de foto pas maanden later voor het eerst gepubliceerd worden als winnaar in de categorie Binnenland bij de Zilveren Camera. Het is de eerste maal dat Van Dam na twaalf jaren binnen de prijzen valt en zelfs bijna de hoofdprijs wint, weet hij uit goede bron.

Van Dam zit niet altijd op één lijn met de jury. Hij heeft een haat-liefdeverhouding met de wedstrijd. Beoordeling en uitslag zorgen regelmatig voor verbazing. Hij verwacht weleens een andere winnaar, maar is soms ook verrast hoe hoog hij zelf eindigt. Net zo vaak zorgt de wedstrijd echter voor trots en erkenning. Hij mag de laatste jaren niet klagen en kaapte sinds de foto van Abdul al vele nominaties en eerste prijzen weg. Het juiste aantal weet hij even niet. Wat opzoekwerk levert negen nominaties en vier eerste prijzen op. Niet dat hij tijdens het dagelijkse fotograferen aan de Zilveren Camera denkt, maar wanneer de wedstrijd nadert, leeft het wel, dan praat je er met collega’s over, jut je elkander op en droom je van winst.

Het mooiste is misschien nog wel de periode van inzenden. Een moment van bezinning. Een wikken en wegen van de oogst van dat jaar. Zijn vrouw Brechtje helpt hem bij die keuze. Er wordt lang over nagedacht. De beste zijn is belangrijk, alles is een wedstrijd. Het heeft dit jaar geloond. Vier nominaties waarvan twee eerste prijzen. Die dingen zaterdag mee naar de hoofdprijs. Zijn favoriet ‘Rutte op tv’ werd derde. Dit jaar is hij trots, verrast en verbaasd tegelijk.

Lees ook: Dit zijn de winnende foto’s van de NRC Fotowedstrijd van december

De Ontmoeting

Het schemert al wanneer David van Dam in Gouda aanbelt bij het rijtjeshuis van de familie Fares. Binnen moet hij zich eerst ontdoen van tassen, statief en schoenen en dan is er pas tijd voor een begroeting. Niet echt een blij weerzien, eerder een prettige eerste ontmoeting. Van Dam vraagt, Abdul vertelt. Over school, vrienden en zijn favoriete club FC Liverpool. Tot de bewuste avond aan bod komt, dan wordt de verbondenheid groter. De herinneringen lopen niet gelijk op. Van Dam wil zich verzekeren dat ze hem niet te opdringerig hebben ervaren, excuseert zich bijna voor het fotograferen. Maar Abdul en zijn papa hadden enkel oog voor hun nieuwe opvangplek. „Je kan later maar beter geen fotograaf worden”, zegt Van Dam en vraagt Abdul naar zijn ambities. „Vroeger wilde ik dokter worden, nu vooral veel geld verdienen en in een belastingvriendelijk land wonen. Vrijdag word ik vijftien en vanaf die dag mag ik een bijbaantje”, zegt hij glunderend. En nee, zeker geen baantje als fotograaf, ik heb niet zoveel met foto’s .”

Gefotografeerd worden, daarentegen – daar heeft Abdul wel wat mee. Hij is naar de kapper geweest en kwam met een geweldige kuif terug. Het hele huis is een spiegel. De glazen kastdeur, het tv-scherm en de spiegel worden doorlopend gebruikt om zijn haar telkens weer in de juiste plooi te leggen. Hij heeft lang over zijn kleding nagedacht, maar niet lang genoeg want tijdens de opname wisselt hij nog van sweater. De kap over zijn hoofd, net als vijf jaar geleden, maar nu halverwege zijn kuif. Zijn lippen op elkaar geklemd, zijn beugel verbergend. Abdul poseert met aandoenlijke overgave. Hij zet zijn papa in de schaduw, ook letterlijk, hij is boven hem uitgegroeid. Gaandeweg wordt er gelachen, zeker door de rest van de familie die toekijkt. Alsnog een blij weerzien.

Ook voor de fotograaf. Hij had er al weleens eerder aan gedacht Abdul op te zoeken. De eerste foto had een wrange nasmaak. Net geen publicatie, net niet de hoofdprijs. Maar dit voelt goed, als een verzoening. Mohamad Fares was hem trouwens eerder niet zo opgevallen. Dat deze man de vader was wist hij niet. Soms ontgaat de fotograaf ook weleens iets.