‘Crash Iran toont dat MH17 niet uniek was’

Luchtvaart Luchtvaartmaatschappijen bepalen zelf of ze over conflictgebieden vliegen. Na de ramp in Iran is er debat: kan de overheid het beter?

Een Russische Boek-raketinstallatie in Volgograd.
Een Russische Boek-raketinstallatie in Volgograd. Foto EPA / Stringer

Wie kan het beste beslissen of het verantwoord is om over oorlogsgebied te vliegen? Luchtvaartmaatschappijen of overheden?

Na het neerschieten van vlucht PS752 door Iraanse militairen, op 8 januari, is die vraag weer actueel. De Amerikaanse luchtvaartautoriteit FAA kan Amerikaanse maatschappijen verbieden om door een onveilig luchtruim te vliegen. In de meeste andere landen, ook in Nederland, beslissen maatschappijen dat zelf. KLM vloog in de vroege ochtend van 8 januari bijvoorbeeld nog over Irak, kort na de Iraanse raketaanval op Amerikaanse doelen in dat land.

Woensdag spreekt de Tweede Kamer over vliegen boven conflictgebieden. Vanwege MH17 ligt het onderwerp in Nederland extra gevoelig. Regeringspartij D66 zal pleiten voor het overhevelen van de eindverantwoordelijkheid van maatschappijen naar de overheid, bij voorkeur naar EASA, de Europese organisatie voor luchtvaartveiligheid. Die moet een luchtruim dan kunnen afsluiten voor Europese maatschappijen.

Lees ook: Nederland heeft lessen getrokken uit MH17

Tjibbe Joustra, voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) ten tijde van MH17, vindt dat geen goed idee. Onder Joustra’s leiding besteedde de OVV in het MH17-rapport van 2015 veel aandacht aan vliegen boven conflictgebieden. Begin 2019 verscheen er een vervolgonderzoek over.

Joustra: „Overhevelen van de verantwoordelijkheid klinkt logisch, maar maatschappijen hebben veel deskundigheid in huis. KLM heeft een grote afdeling voor vliegveiligheid en een uitstekend operationeel centrum, dat laat zich niet zo makkelijk dupliceren. De eindverantwoordelijkheid ligt nu bij de gezagvoerder, dat is helder. Door het te verschuiven naar de overheid creëer je mogelijk starheid in het systeem.”

D66 verwijst naar het commerciële belang van een luchtvaartmaatschappij, dat mogelijk botst met het publieke belang. Omvliegen leidt tot vertragingen en hogere brandstofkosten, waardoor maatschappijen wellicht minder snel de routes aanpassen.

Lees ook: Vliegen over conflictgebied gebeurt nog

Joustra: „Hun commerciële belang is niet gediend met veiligheid niet serieus nemen: met maatschappijen die een loopje nemen met veiligheid loopt het niet goed af. In plaats van verantwoordelijkheid weghalen, geef ik ze liever meer publieke verantwoordelijkheid. Het zou goed zijn als maatschappijen meer openheid bieden over hun routes.”

Jeroen Dijsselbloem, de huidige voorzitter van de OVV, voelt juist wel voor een overheidsinstantie die een vliegverbod kan uitvaardigen. In een onlangs gepubliceerde podcast op de OVV-site zegt Dijsselbloem: „De vraag dringt zich opnieuw op of het terecht is deze afweging aan de individuele maatschappijen over te laten. Is dit niet een taak van overheden? Bijvoorbeeld in gezamenlijk Europees verband. Nederland zou hiertoe het initiatief kunnen nemen.”

Dijsselbloem werpt deze vraag op namens de OVV, met het verzoek aan de politiek om er iets mee te doen, licht de OVV-woordvoerder toe. „Het was destijds geen aanbeveling in ons MH17-rapport, maar in het vervolgonderzoek bleek dat er weinig vooruitgang is geboekt. Daarom zeggen we nu dit.”

Afgelopen donderdag hervatte KLM het vliegen boven Irak en Iran. De maatschappij verwees daarbij onder meer naar een bulletin van EASA, die vliegen boven Iran boven 25.000 voet veilig heeft verklaard. Het betreffende bulletin van 16 januari is echter dubbelzinnig. Tegelijk met de melding over 25.000 voet, wordt vliegen op alle hoogtes boven Iran nog steeds ontraden.

Bij navraag erkent EASA dat er sprake is van een tegenstrijdigheid. Voor maatschappijen is het moeilijk om uit het EASA-bulletin een eenduidig advies te destilleren.

Dat er 5,5 jaar na MH17 een vergelijkbare ramp plaatsvindt noemt Joustra „heel erg wrang”. „Er is onvoldoende lering getrokken. Veel mensen dachten dat MH17 heel onwaarschijnlijk was, niet iets dat nog een keer kan gebeuren. Dat klopt dus niet. De crash in Iran is een wake up-call om de lessen van MH17 alsnog serieus te nemen.”