Premier Rutte biedt excuses aan voor houding overheid tijdens Jodenvervolging

Niet eerder werden excuses gemaakt voor het overheidshandelen tijdens de bezetting. De premier stelt dat instanties „tekortschoten als hoeders van recht en veiligheid”.
Premier Mark Rutte loopt mee in de stoet richting het Spiegelmonument Nooit meer Auschwitz tijdens de Nationale Holocaust Herdenking.
Premier Mark Rutte loopt mee in de stoet richting het Spiegelmonument Nooit meer Auschwitz tijdens de Nationale Holocaust Herdenking. Foto Remko de Waal/ANP

Premier Mark Rutte heeft namens de Nederlandse overheid excuses aangeboden voor de houding ten aanzien van de Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog. Dat deed hij zondag tijdens de jaarlijkse Nationale Holocaust Herdenking in Amsterdam.

„Nu de laatste overlevenden nog onder ons zijn, bied ik vandaag namens de regering excuses aan voor het overheidshandelen van toen. Dat doe ik in het besef dat geen woord zoiets groots en gruwelijks als de Holocaust kan omvatten”, zei Rutte. Hij is de eerste premier die op die manier excuses aanbiedt.

Volgens Rutte zijn de Nederlandse regering en instanties op meerdere momenten tekortgeschoten in de bescherming van de eigen burgers en als „hoeders van recht en veiligheid”. „Te veel Nederlandse functionarissen voerden uit wat de bezetter van hen vroeg. En de bittere consequenties van registratie en deportatie werden niet tijdig en niet voldoende erkend.” Dat gebeurde terwijl „een groep landgenoten onder een moorddadig regime apart werd gezet, buitengesloten en ontmenselijkt”.

Bekijk ook: de bevrijding van Nederland, waarin NRC de bevrijding van 75 jaar geleden volgt door met de laatste ooggetuigen te spreken

Individuele acties of hele ambtenarij

Al langere tijd wordt de discussie gevoerd over de rol van de overheid bij de Jodenvervolging. In 2000 bood het kabinet-Kok excuses aan voor de „kille ontvangst” van de overlevenden die terugkeerden uit concentratiekampen en stelde toen 400 miljoen euro beschikbaar voor de oorlogsslachtoffers uit de Joodse gemeenschap (680 miljoen gulden voor alle slachtoffers). Maar een bredere verontschuldiging kwam er toen niet, ook niet toen in 2012 PVV-leider Geert Wilders daartoe opriep. Volgens hem had de Nederlandse regering in ballingschap de ogen gesloten voor de Jodenvervolging die zich tussen 1940 en 1945 voltrok in Nederland.

Rutte stond zondag stil bij de pogingen van het verzet om de Jodenvervolging tegen te gaan. Ook individuele ambtenaren deden daaraan mee, maar dat was te weinig, volgens de premier. Zo speelt de vraag in hoeverre ambtenaren hadden moeten meewerken met de bezetter of dat hadden kunnen weigeren. Ook tijdens de oorlog werd die discussie gevoerd, onder functionarissen en bijvoorbeeld aan de Rijksuniversiteit Leiden.

Tijdens de Duitse bezetting verbleven het kabinet en koningin Wilhelmina in Londen. Als hoogste in Nederland achtergebleven ambtenaren van ministeries, hadden de Nederlandse secretarissen-generaal een belangrijke positie. Zij werkten vanaf eind mei 1940 onder het Rijkscommissariaat Nederland, het door Duitsland ingestelde bestuur.

‘Beetje laat’

In zijn speech refereerde de minister-president zondag aan ‘Nooit meer Auschwitz’, het opschrift op het Spiegelmonument voor de slachtoffers. Die wens „vraagt wel om permanente rekenschap van ons, als samenleving”, aldus Rutte. „Want 75 jaar na Auschwitz is antisemitisme nog altijd onder ons. Juist daarom moeten we voluit erkennen wat er destijds is gebeurd en dat ook hardop uitspreken.”

Het Centraal Joods Overleg, de koepel van Joodse organisaties in Nederland, heeft gereageerd op de overheidsexcuses. In een bericht op sociale media noemt de organisatie het gebaar laat, aangezien veel van de overlevenden inmiddels zijn overleden. Wel kunnen de excuses helpen „het geschonden vertrouwen te herstellen”, volgens de organisatie. Ook Geert Wilders heeft gereageerd op de speech van Rutte. Die noemt hij „beter laat dan nooit”.

Maandag is het 75 jaar geleden dat de hoofdkampen van het concentratiekampcomplex Auschwitz-Birkenau werden bevrijd door het leger van de Sovjet-Unie. In de Holocaust kwamen zes miljoen slachtoffers om het leven. Onder hen waren 102.000 Nederlanders.

Premier Rutte plaatste een deel van zijn toespraak op Twitter:

Twitter avatar MinPres Mark Rutte Vandaag staat de wereld stil bij de verschrikkingen van de Holocaust. Bij het Spiegelmonument in Amsterdam sprak ik tijdens de Nationale Holocaustherdenking, waar de Nederlandse slachtoffers werden herdacht. Lees hier mijn volledige toespraak: https://t.co/OuECSJVAnk https://t.co/VzDWJjEira

Correctie (26 januari 2020): In een eerdere versie van dit bericht stond dat 102.000 Nederlanders omkwamen in Auschwitz. Dat is niet juist: de Holocaust kostte 102.000 Nederlanders het leven, maar die slachtoffers vielen niet alleen in Auschwitz.