Opinie

Worden ook onze rechters verkwanseld?

De Rechtsstaat

De rechter ‘moet terug in z’n hok’! Forum voor Democratie zal voor een nieuwe president van de Hoge Raad helpen zorgen die begrijpt dat het zó niet langer kan. Het was de week in een notendop. Kamerlid Hiddema wond zich op over een Hoge Raad die „inteeltclubjes” uit het milieuwezen steunt, die „niemand vertegenwoordigen”. Hij wist niet wat erger was. Dat ‘zómaar’ een stichting naar de rechter kon om grote vragen te stellen. Of dat de rechter daar ook nog op inging.

Dit frame doet het dus prima in een tijd waarin álles politiek is, iedereen partij kiest of anders wel met een etiket wordt weggezet. De rechtspraak zou dus wereldvreemd zijn, niet naar ‘de’ burger luisteren maar de eigen politieke voorkeur volgen. Zie ook hoe de minister van Onderwijs wordt tegengewerkt bij het zuiveren van het islamitisch onderwijs in het Haga Lyceum. Dergelijke rechters zijn medeschuldig aan toekomstige aanslagen!

Het ontlokte voorzitter Henk Naves van de Raad voor de Rechtspraak een stevige repliek. Dat populisten de rechtspraak verdacht maken is te betreuren, maar dat geen enkel Kamerlid uitlegt hoe rechter en wetgever zich staatsrechtelijk tot elkaar verhouden, wat een rechtsstaat precies is, waarom de overheid aan het recht is gebonden en dus aan de uitleg van de rechter, dat ‘de politiek’ wetgeving die tot onwelgevallige uitleg leidt bij kan stellen – niemand in de Kamer wilde het hardop zeggen.

Kennelijk moesten de rechters in de wind staan. De populisten mogen vrij schieten en dat geeft rechters een onveilig gevoel. Die zien hoe hun Poolse collega’s om steun moeten bedelen en alleen nog op Europese protesten kunnen rekenen. Wordt ook onze rechtspraak politiek verkwanseld, namelijk door te zwijgen?

Voor Hiddema en Baudet is alles politiek – alleen dàt mag als recht gelden wat in hun kraam van pas komt. Ook op sociale media wordt de rechtsstaat geridiculiseerd. Dat ‘zomaar’ iedereen naar een ongekozen rechter kan om de overheid tot politieke koerswijzigingen te verleiden. Dat kan toch niet waar zijn? Maar dat is het natuurlijk wel. Sterker, het recht vormt de belangrijkste zekering in de stoppenkast van de democratie. Dit is waar vrijheid echt over gaat. Lees ook: Worden we geregeerd door rechters of politici?

De Hoge Raad gaf het in het Urgenda-arrest (paragraaf 8) nog even mee. „Indien de overheid tot iets verplicht is, kan zij daartoe, net als ieder ander, door de rechter worden veroordeeld op vordering van de gerechtigde.” De rechter mag mij, de buurman, de industrie, Schiphol, de boeren, de overheid of wie dan ook, verplichten iets te doen of na te laten. Iedere burger mag erom vragen, zonder toestemming. Het wordt al decennia gebruikt om thema’s als discriminatie, emancipatie, privacy te laten toetsen.

Recent vroegen burgers de rechter hoe lang de overheid telecomgegevens mag opslaan. Past Nederland bij wapenexport wel de verplichte mensenrechtentoets toe? Hebben illegalen recht op voedsel en onderkomen? Mag een (gesubsidieerde) politieke partij vrouwen weigeren? Tussen recht en politiek is het altijd schaken, met de rechter als buffer en arbiter. Wees er blij mee. Zo komen we ook aan antwoord op vragen waar de politiek niet uitkwam, over staken, abortus, euthanasie, of die ze uitstelde, over stikstof en CO2.

De scheidende president van de Hoge Raad, Maarten Feteris, mengde zich ook in het debat. Als een rechter de uitvoerende macht controleert, betekent dat niet dat-ie dus op diens stoel gaat zitten. De rechter laat altijd een ‘zeer ruime’ marge voor politieke besluitvorming. De rechter mag altijd vaststellen of de staat binnen de grenzen van het recht handelt. Daar is-ie voor. En ja, dat kan inderdaad de politiek raken. Die moet daarmee zien te dealen. Het idee dat zoiets steeds vaker lijkt te gebeuren, wordt veroorzaakt door de wetgever zélf. Die stelt op steeds meer terreinen regels op. De rechter komt dan vanzelf als controleur op de bagagedrager mee. Wie klaagt over bemoeizucht bepleit eigenlijk een ‘rechtsvrije ruimte’, zegt Feteris. De vrijheid om óók onrechtmatige besluiten te mogen nemen.

Maar dan leven we dus niet meer in een democratische rechtsstaat, voeg ik toe. En wie wil dat? Rechters ‘in een hok’, die leven dus in totalitaire staten.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.