De Zwitserse postbode in Teheran

Diplomaat Markus Leitner ‘Niet escaleren!’ was de boodschap van Washington aan Teheran na het doden van generaal Soleimani. Die boodschap werd overgedragen door een Zwitser. Markus Leitner, ambassadeur en loopjongen.

Markus Leitner, Zwitsers ambassadeur in Iran – en schakel tussen Iran en de VS.
Markus Leitner, Zwitsers ambassadeur in Iran – en schakel tussen Iran en de VS. Foto Zwitserse ambassade Teheran

President Trump had op 3 januari amper aangekondigd dat de Amerikanen de Iraanse generaal Qassem Soleimani hadden gedood, of de fax in de Zwitserse ambassade in Teheran begon te ratelen. Boodschap uit Washington voor Iran: niet escaleren.

Die fax arriveerde middenin de nacht. Maar Markus Leitner, de Zwitserse ambassadeur in Teheran die ook als postbode fungeert tussen de VS en Iran, moet wel vaker bij nacht en ontij in de benen – soms slaapt hij zelfs op kantoor. Dus ook op 3 januari leverde hij het Amerikaanse bericht onmiddellijk bij de Iraanse autoriteiten af.

Leitner (53) is sinds ruim twee jaar op post in Teheran. De VS hebben sinds de Iraanse revolutie in 1979 geen diplomatieke betrekkingen meer met Iran. Officieel behartigt Pakistan de Iraanse belangen in Washington. Maar omdat het handiger is om één kanaal te gebruiken, levert in de praktijk niet Pakistan maar Zwitserland de Iraanse boodschappen in Washington af.

Dat gaat met versleutelde faxberichten in een beveiligde kamer van de Zwitserse ambassade. Die fax is aangesloten op een netwerk dat, via Bern, naar de Zwitserse ambassade in Washington loopt. Bijna niemand heeft de codes. Tweemaal per jaar reist Leitner voor overleg naar Washington.

Hoe nuttig de Zwitserse postiljon is, bleek daags na de dood van Soleimani. Als revanche bestookte Iran twee Iraakse legerbases met raketten. Van zeker tweeduizend Amerikaanse soldaten raakten er maar 34 gewond: de raketten troffen een helikopter, wat tenten en gebouwen. Na een uur was het afgelopen. Minuten later al ontving Washington een fax van Iran, via Leitner. Boodschap: dat was het.

Trump en de Iraanse president Rohani claimden allebei luidruchtig de overwinning. Op sociale media speculeerde men over het ‘Frans Ferdinand-moment van de 21ste eeuw’ en een ‘derde Wereldoorlog’. Maar intussen waren de VS en Iran, mede dankzij de Zwitserse postbode, allang uit de hoge boom geklommen. The New York Times schreef dat Zwitserland die week het ‘belangrijkste Europese land’ was. Een Amerikaanse ambtenaar noemde Zwitserland „het licht dat nooit dooft”.

De Iraanse ambassadeur in Bern zei vorige week op de Zwitserse televisie: „Zonder Zwitserland, dat een belangrijke en invloedrijke rol speelt, zou de situatie erger kunnen zijn.” Lof kwam ook van Trump:hij prees de Zwitsers, aldus de Neue Zürcher Zeitung, „voor hun goede diensten in de huidige crisis met Iran”.

Voor de Zwitsers is dit een groot compliment: neutraliteit is zo Zwitsers als Wilhelm Tell. Zwitserland is sinds 1815 niet bij een oorlog betrokken geweest, en bewaakt zijn neutraliteit desnoods gewapenderhand. Het is geen lid van de NAVO en de EU, en werd pas in 2002 lid van de VN. Neutraliteit is de basis van de Zwitserse buitenlandpolitiek. Volgens het ministerie in Bern „kan Zwitserland bruggen bouwen waar anderen dat niet kunnen, omdat het bij geen enkel machtsblok hoort en geen verborgen agenda heeft”. Nu de wereld turbulenter wordt en oorlogen het Midden-Oosten verzengen, steunt maar liefst 95 procent van de Zwitsers de neutraliteitspolitiek.

Lees ook: Regime in Iran kan zich harde escalatie niet veroorloven

Zitten en wachten

Een deel van die politiek is het aanbieden van je ‘good offices’, zoals de Zwitsers in Iran doen. Dat komt vooral neer op het doorgeven van berichten, of zoals de Zwitserse oud-ambassadeur Philippe Welti het formuleerde: „Ergens gaan zitten en wachten tot een land je vraagt om iets te doen. Dat doe je dan.”

Van dit soort mandaten deed Zwitserland er in de Tweede Wereldoorlog meer dan tweehonderd, voor 35 landen. Tijdens de Koude Oorlog waren dat er 24. Nu zijn het er zeven: Zwitserland vertegenwoordigt Iran in Egypte, de VS in Iran, Rusland in Georgië en andersom, Iran in Saudi-Arabië en andersom, en sinds juni 2019 ook Iran in Canada. De laatste vijf mandaten zijn relatief nieuw – sommige Zwitsers speculeren over een ‘renaissance’ van dit werk. De VS vroegen Zwitserland begin 2019 om hen ook in Venezuela te vertegenwoordigen. Maar de Zwitserse minister Cassis kondigde dit met de Amerikaanse ambassadeur op tv aan, vóór Venezuela had toegestemd. Sindsdien weigert Caracas het mandaat goed te keuren.

Op het matje

Weinig Zwitserse postbode-ambassadeurs zijn zo druk als Markus Leitner. Tegen de Neue Zürcher Zeitung zei hij in september dat het de helft van zijn tijd kost. Nu is het meer. Aan een gevangenenruil in december, op het vliegveld van Zürich – een Iraniër voor een Amerikaan – werkte hij non-stop. Soms wordt hij twee- of driemaal per dag op het matje geroepen in Teheran. Op Twitter post Leitner foto’s van zichzelf – in jeans bij een pistacheboer of bij mijnenvegers aan de Iraakse grens. Over het postbodewerk geen woord. Vertrouwelijkheid is cruciaal.

Makkelijk is dit niet. Iedereen houdt de Zwitsers in Teheran in de gaten: als families en ‘niet-essentiële’ medewerkers worden geëvacueerd, is er wellicht oorlog op til. Leitner krijgt hier weleens telefoontjes over. Eén misverstand, en je ontketent paniek. „Ik heb nooit paniek bij de kop gehad,” zegt Tim Guldimann, een van de éminences grises van de Zwitserse diplomatie, die van 1999-2004 in Iran zat. „Maar je moet echt voorzichtig opereren.”

„Je maakt je klein en geeft berichten door, punt,” zegt Guldimann telefonisch vanuit zijn huidige woonplaats Berlijn. „ Het is goed voor de reputatie van Zwitserland. En zo krijg je ook ingangen die je anders als klein land niet hebt. De Amerikanen hebben geen oren en ogen in Iran. Ik kon soms observaties van mezelf inbrengen, als ze erom vroegen.”

Leitner, econoom en vader van twee kinderen, werkt al 24 jaar voor de Zwitserse diplomatie. Hij zat eerder in Zuid-Afrika, Chili en Egypte. Hij bezoekt ook Amerikanen in Iraanse gevangenissen, en probeert ze vrij te krijgen. Volgens de Amerikaanse oud-minister Bill Richardson, die bij de gevangenenuitruil betrokken was, is het Zwitserse kanaal zeer belangrijk. „Het is het enige kanaal dat we nog hebben.”