ASML, Trump en Chinese chips

Handelsconflict Nederland heeft besloten een Chinese exportvergunning voor ASML’s meest geavanceerde lithografiemachines uit te stellen. Dat komt de Amerikaanse chipindustrie goed uit.

Foto David Macnew/AFP

‘Punt 6.B.2. Maskers ontworpen voor de optische sensoren zoals genoemd in punt 6.A.2.a.1.b of 6.A.2.a.1.d’.

Het vergt uithoudingsvermogen om je een weg te banen door de lange dual goods lijst van het Wassenaar Arrangement, een verdrag dat vastlegt welke technologie mede geschikt is voor militair gebruik en daarom niet zomaar geëxporteerd mag worden.

Punt 6.B.2. is de jongste toevoeging aan het Arrangement, dat onder punt 3.B.1.f verwijst naar een nieuwe methode om chips te fabriceren met extreme ultraviolet licht (EUV). Dat is een uitvinding van het Nederlandse ASML, dat zijn peperdure EUV-machines ook graag naar China wil exporteren.

Dat gaat voorlopig niet door, omdat de Nederlandse regering, met het Wassenaar Arrangement in de hand, de exportvergunning niet verlengt. Dat gebeurt onder zware diplomatieke druk van Amerika.

In de geopolitieke strijd tussen China en de VS is chiptechnologie een belangrijk wapen. De VS wil voorkomen dat China een voorsprong krijgt in bijvoorbeeld kunstmatige intelligentie, die draait op de meest geavanceerde chips. De angst is dat China voorop loopt in cryptografie en data-analyse. Dat zou uiteindelijk ook militair – bijvoorbeeld in een cyberoorlog - een doorslaggevende factor kunnen zijn.

Tegelijkertijd – en dat belang weegt minstens zo zwaar – probeert de VS zijn eigen chipindustrie te beschermen tegen de oprukkende Chinese concurrentie.

Afknellen

Het blokkeren van toegang tot chipmachines zoals die van ASML is een adequaat middel om de Chinese techindustrie „af te knellen”, aldus een recent rapport van de Amerikaanse denktank CSET.

Lees ook: Hoe Trump ASML in zijn greep houdt

En hoewel de handelsoorlog tussen de VS en China oplaaide nadat Donald Trump aantrad als president, staat het risico van ‘hightech toeleveranciers’ al langere tijd op de handelspolitieke agenda. In januari 2017 wees een groep adviseurs, waaronder Googles voormalige topman Eric Schmidt, de Obama-regering al op de mogelijkheid dat de groeiende Chinese chipindustrie buitenlandse leveranciers van chipmachines naar China trekt.

Daartoe worden ook de lithografiemachines van ASML gerekend, omdat die doorslaggevend zijn bij het ontwerpen van nog efficiëntere chips. Het strategisch belang van Nederlandse technologie staat met name genoemd in de Amerikaanse beleidsstukken.

In de geopolitieke strijd tussen China en de VS is chiptechnologie een belangrijk wapen

„De beperkingen op het exporteren van technologie naar China begonnen al in de nadagen van de Obama-regering”, legt Jimmy Goodrich aan de telefoon uit. De Amerikaan vertegenwoordigt de Semiconductor Industry Association (SIA), een organisatie die in Washington lobbyt voor grote chipbedrijven zoals Intel en Qualcomm.

Ook Nederlandse bedrijven zoals NXP en ASML zijn aangesloten bij de SIA. Maar het Amerikaanse belang weegt zwaar, omdat de chipindustrie in de VS bijna de helft van de hele markt - ruim 400 miljard dollar - beslaat.

Chinese tekorten

Terwijl chips een belangrijk product voor de VS zijn – na vliegtuigen en olie het belangrijkste exportproduct – kampt China juist met een enorm tekort aan chips. Al heeft China de grootste elektronica-industrie ter wereld, het gros van alle benodigde processors en geheugenchips die in eindproducten geschroefd worden, wordt geïmporteerd.

China zet daarom alles op alles om een eigen, zelfstandige chipindustrie op te zetten. Dat gaat via een investeringsprogramma, Made in China 2025, waarin militaire en commerciële doelen verenigd worden. De Chinese overheid steekt ruim 160 miljard dollar in het plan. De ambities zijn hoog: in 2025 zou 70 procent van de chips die China gebruikt, van eigen bodem moeten komen. Goodrich denkt dat dit té ambitieus is: „Ze zitten nog heel ver van dat doel.” Op dit moment is het Chinese aandeel in chips minder dan 20 procent.

Lees ook over wat de chipindustrie bedreigt: Groeien op één miljardste meter

Het aantal Chinese productielijnen groeit snel, maar de chips zijn nog niet zo geavanceerd als die van andere producenten. Goodrich: „Het is geen geheim dat China zijn eigen lithografietechniek ontwikkelt maar die staat nog in zijn kinderschoenen. Ze lopen minstens 7 tot 10 jaar achter.”

Niet bang voor concurrentie

De Amerikaanse chipsector is an sich niet bang voor concurrentie - die komt immers ook uit Zuid-Korea, Taiwan, Japan en Europa, Maar een door de Chinese overheid gesteunde chipindustrie is volgens Goodrich geen eerlijke concurrent. „Staatseigendom, subsidies en diefstal van intellectueel eigendom… dat is geen level playing field.” Het leidt tot overcapaciteit en prijsdumpen en daarvan heeft de hele chipindustrie last, vreest de SIA. Dat gebeurde ook in andere markten waar Chinese bedrijven met staatssteun gingen produceren.

Bescherming van intellectueel eigendom is lastig in China. Hoewel bedrijven als Samsung, Hynix, Intel en TSMC eigen fabrieken in China hebben, zetten ze er niet hun meest geavanceerde apparatuur neer, volgens Goodrich. ASML ziet er geen bezwaar in om zijn jongste EUV-techniek te exporteren naar een Chinese klant, in de wetenschap dat de machine niet draait als ASML dat niet wil.

Het kopiëren van lithografietechniek zoals ASML die maakt is niet eenvoudig, beaamt Goodrich. Je hebt immers niets aan het gereedschap alleen, je moet ook het productieproces beheersen. China doet zijn best om die kennis te verzamelen, via overnames van Westerse chipbedrijven of Chinese techneuten die nadat ze een tijd voor het westerse bedrijven werken en daarna terugkeren naar China.

Het weren van Chinees talent gaat te ver, vindt de Amerikaanse chipindustrie. Techbedrijven zijn van mening dat – in tegenstelling tot Trumps beleid – de techsector toegankelijk moet blijven voor buitenlandse medewerkers. De reden: er zijn te weinig talentvolle Amerikaanse studenten om te garanderen dat de VS de innovatiestrijd aankan.

Niet blij met Huawei

De SIA onderschrijft het Amerikaanse beleid om ‘uit veiligheidsoverwegingen’ de export van technologie naar China te beperken. EUV valt daar in Amerikaanse ogen ook onder, omdat China daarmee de komende tien tot vijftien jaar veel complexere chips kan maken.

Maar de handel moet ook niet te veel lijden onder een streng exportbeleid. Zo vindt Goodrich dat Trumps exportban op Huawei niet algemeen moet gelden, voor alle Amerikaanse hardware en software. „Export van algemeen beschikbare, niet-gevoelige producten, zoals chips voor smarpthones of laptops, moet toegestaan worden.”

China is de grootste afnemer van Amerikaanse chips. Daarom is de ban op Huawei niet juichend ontvangen: het schaadt de inkomsten en kan averechts werken, omdat deze ban de Chinese overheid nog eens extra motiveert om aan de wurggreep van Amerikaanse leveranciers te ontsnappen.

De controle verslapt

Hoe kleiner de chips worden, des te groter de fabriek die ze moet maken. Het vergt miljardeninvesteringen om telkens efficiëntere chips te maken. Daarom schakelen veel chipfabrikanten, ook uit de VS, over op een zogeheten ‘fabless’ model: ze specialiseren zich in het ontwerpen en laten de hardwareproductie over aan bedrijven als TSMC.

Daardoor verslapt de controle die Amerika nu heeft over het productieproces, omdat Chinese bedrijven op dezelfde manier kunnen outsourcen. Ter compensatie overweegt Trump strenger te letten op de export van Amerikaanse technologie. Nu hebben goederen die voor 25 procent uit de VS komen een Amerikaanse exportlicentie nodig, straks zou dat wellicht al bij 10 procent het geval zijn.

Dat zou consequenties voor ASML kunnen hebben. „90 procent van onze machines is Europees”, zei ASML-topman Peter Wennink deze week in NRC. Dat betekent – in theorie – dat 10 procent van het product Amerikaans kan zijn. Zo loopt ASML het risico dat de Amerikanen rechtstreeks controle over de export van EUV naar China afdwingen, ook zonder Wassenaar Arrangement. Nu al is de vraag of sommige reserveonderdelen van de lithografiemachine niet onder Amerikaanse regels vallen. In de woorden van Wennink: „Als de belangrijkste schroef in een apparaat Amerikaans is, dan is het hele systeem Amerikaans.” 

Met medewerking van Clara van de Wiel.

Update 12/2: toegevoegd dat EUV onder punt 3.B.1.f van de dual goods-lijst valt.