Koolstofdatering kan nu helpen bij de strijd tegen whisky-fraude

Chemie Atoomproeven helpen bij het nauwkeurig dateren van whisky. Zo wordt het moeilijker om jonge whisky te verkopen als hele oude.

Een verzamelaar bekijkt het aanbod van whisky’s in een Schots veilinghuis.
Een verzamelaar bekijkt het aanbod van whisky’s in een Schots veilinghuis. Foto Jeff J. Mitchell

De ouderdom van Schotse whisky’s is tot op drie jaar nauwkeurig vast te stellen met een nieuwe methode op basis van koolstofdatering, vooral als het gaat om whisky’s van na 1950, toen de mens begon met het nemen van atoomproeven. Fraude met ouderdom van whisky kan op deze manier worden opgespoord. Dat schrijven geologen van de Universiteit van Glasgow in het tijdschrift Radiocarbon. 40 tot 50 procent van de whisky’s die zij onderzochten bleek veel jonger dan op het label staat.

Whiskyliefhebbers zijn bereid grof te betalen voor oude flessen single malt whisky. Vooral whisky die gedistilleerd is tussen het einde van de negentiende en het midden van de twintigste eeuw is populair. Sommige flessen worden voor zo’n 10.000 tot 15.000 euro verkocht bij grote veilinghuizen, blijkt uit het jaarrapport van Rare Whisky 101.

Groot probleem

In sommige gevallen blijken deze dure flessen gevuld met jonge, goedkopere whisky’s in een oude fles met een neplabel. Zulk gesjoemel brengt schade toe aan distilleerders, merknamen, verzamelaars en veilinghuizen, stellen de onderzoekers. „Dit is een groot probleem hier in Schotland, maar ook in de rest van de wereld”, vindt Gordon Cook, onderzoeker aan de Universiteit van Glasgow en hoofdauteur van de publicatie.

Het kantoor van Cook ligt in East Kilbride, vijftien kilometer onder Glasgow. „Overal om ons heen liggen distilleerderijen en dat inspireert”, zegt hij. „Al in 1960 werd er onderzoek gedaan naar de herkomst en samenstelling van whisky. Veel van deze methodes konden uiteindelijk wel bepalen of een whisky echt of nep was, maar tot nu was er geen methode die de daadwerkelijke leeftijd van een whisky kon bepalen.” Bovendien was er veel drank nodig voor de oude methodes. Cook: „Dat maakte het praktisch onmogelijk.”

De ouderdom van organische verbindingen is vast te stellen aan de hand van koolstofdatering. Koolstof heeft verschillende verschijningsvormen: koolstofisotopen. Veruit het meeste koolstof in de natuur komt voor als isotopen koolstof-12 en koolstof-13. Een klein gedeelte van het koolstof op aarde bestaat uit de licht radioactieve isotoop koolstof-14: ongeveer één op de biljoen deeltjes.

Planten, in het geval van whisky is dat gerst, nemen zolang ze leven koolstof-14 op uit de atmosfeer. Maar nadat de plant is gestorven, of verwerkt tot whisky, neemt het gehalte koolstof-14 langzaam af.

Boomringen

Om de leeftijd van een materiaal te bepalen, wordt er gekeken naar de halveringstijd van de koolstof-14 isotoop. Deze is 5.730 jaar. Na deze tijd is er nog de helft van de stralingshoeveelheid over. Met een nauwkeurig geijkte koolstofcurve kan de ouderdom van materialen bepaald worden. Een curve kan bijvoorbeeld geijkt worden aan de hand van boomringen, en historische metingen van CO2.

In het geval van whisky vormen atoomproeven uit de jaren vijftig en zestig belangrijke ijkmomenten, schrijven de onderzoekers. Testen met nucleaire wapens brachten een duidelijk te dateren hoeveelheid koolstof-14 in de atmosfeer.

De whiskycurve is gebaseerd op metingen van koolstof in 221 whisky’s waarvan het distilleerjaar bekend was. Deze werd naast de oorspronkelijke koolstofcurve gelegd. „We combineerden dit omdat de gebruikte gerst en vaten vaak niet uit hetzelfde jaar komen als de whisky zelf”, zegt Cook. Een voorbeeld: gerst dat in 2020 geoogst wordt, wordt pas in 2021, of zelfs in 2022 gebruikt om whisky te produceren. Hetzelfde geldt voor houtfragmenten van whiskyvaten. Dit hout is meestal al vaker gebruikt om drank op te rijpen, en is dus ouder dan de uiteindelijke whisky.

Whisky’s uit het nucleaire tijdperk, dus van na 1950, bleken op deze manier nauwkeurig te dateren. Voor de periode vóór 1950 zijn de onderzoekers nog op zoek naar geschikte ijkpunten. Ze gebruiken daarvoor gerstmonsters uit Britse plantencollecties waarvan het oogstjaar bekend is.

Voor het onderzoek werden ruim driehonderd whisky’s uit collecties van verzamelaars, winkels en archieven onderzocht. Door middel van een klein gaatje in de kurk wordt één tot twee milliliter whisky uit de fles gezogen.

Een Talisker uit 1863 met een waarde van ruim 7.000 euro werd doorgemeten op deze wijze. De whisky werd vervolgens vergeleken met de whiskycurve. De ‘eeuwenoude’ whisky bleek uit 2010 te komen. De echte waarde: een kleine 40 euro.