IFFR-openingsfilm ‘Mosquito’ laat publiek beduusd achter

IFFR Woensdag is de 49ste editie van het Rotterdams filmfestival van start gegaan. Vertrekkend directeur Bero Beyer hield een pleidooi voor gemeenschappelijkheid. Films gemaakt door een collectief – en niet door één regisseur – krijgen op het festival speciale aandacht.

De opening van het 49ste filmfestival van Rotterdam met vertrekkend directeur Bero Beyer.
De opening van het 49ste filmfestival van Rotterdam met vertrekkend directeur Bero Beyer. Foto Bas Czerwinski

Met een geëmotioneerde toespraak van festivaldirecteur Bero Beyer is de 49ste editie van het Rotterdams filmfestival woensdagavond van start gegaan in de Rotterdamse Doelen. Voor Beyer is dit de laatste editie van het festival onder zijn leiding voordat hij aantreedt als directeur van het Filmfonds. Hij zal worden opgevolgd door Vanja Kaludjercic, die al als programmeur op het festival actief was.

Beyer greep de gelegenheid aan voor een stichtelijk woord over de liefde als het enige in de wereld dat „niet relatief” is. Hij hield een pleidooi voor het belang van gemeenschappelijkheid. „We leven in het tijdperk van collectieve verantwoordelijkheid, van #metoo en gedragscodes. De lichten zijn aangegaan.”

Ook IFFR beschikt inmiddels over zo’n gedragscode, waarin het festival zich verplicht om „een omgeving te scheppen waarin een ieder zich kan uitdrukken, zonder angst voor intimidatie, discriminatie, seksisme of ander respectloos gedrag”. Films die zijn gemaakt door een collectief – en niet door één regisseur – zullen op het festival speciale aandacht krijgen.

Geen eenvoudige avond

Het festival bezorgde de genodigden, waaronder de burgemeester van Rotterdam Ahmed Aboutaleb en minister van Cultuur Ingrid van Engelshoven, niet direct een eenvoudige avond met de wisselvallige, bij vlagen sterke Portugese openingsfilm Mosquito van regisseur João Nuno Pinto.

De regisseur snijdt in zijn tweede film, waaraan hij acht jaar heeft gewerkt, een thema aan dat momenteel kennelijk in de lucht hangt. Net als bij 1917 van Sam Mendes, de Oscarfavoriet die momenteel volle zalen trekt, gaat Nuno Pinto terug naar de Eerste Wereldoorlog. Net als bij Mendes is zijn film geïnspireerd op ervaringen van zijn grootvader.

Hoofdpersoon van Mosquito is de 17-jarige Zacarias; een knappe rol van João Nunes Monteiro, die de film in zijn eentje moet dragen. Hij neemt dienst in het Portugese leger in de verwachting naar Frankrijk te worden gestuurd. In plaats daarvan belandt hij in Mozambique, aangezien de Portugese kolonie door de Duitsers wordt bedreigd.

João Nunes Monteiro als Zacarias in Mosquito, de openingsfilm van het International Film Festival Rotterdam.

Survivalstand

De jongen komt terecht in een ware helletocht. Hij raakt gescheiden van zijn compagnie en kan gaandeweg werkelijkheid en hallucinaties niet meer van elkaar onderscheiden. Zacarias heeft niet alleen geen werkend kompas meer, hij verliest ook zijn besef van tijd op zijn woeste survivalparcours. Ook de toeschouwer dient met hem in de survivalstand te gaan, want de film ziet welbewust af van een lineaire richting of een overzichtelijke structuur. Dat vergt enig uithoudingsvermogen van de kijker.

Die inspanning loont zich vooral in de tweede helft van de film. Hoe verder Zacarias wegraakt van zijn legereenheid, hoe beter de film wordt. Zijn weerzinwekkende superieuren in het leger zijn aanvankelijk met erg grove streken, zeer karikaturaal afgeschilderd. Het origineelste deel van de film is de episode waarin de jonge soldaat is opgenomen in een dorp waar op dat moment alleen nog vrouwen verblijven.

De film wil niet alleen de waanzin van oorlogsgeweld, maar vooral ook de eurocentrische blik op de wereld en het onrecht van koloniale verhoudingen aanklagen. De vraag is alleen of het verhaal van de jonge soldaat in den vreemde daar het meest bruikbare vehikel voor is, want diens blik blijft natuurlijk bij uitstek die van een westerse buitenstaander.

Schitterend geluidsontwerp

Het idee van de westerling die in Afrika ondervindt hoe dun het laagje van zijn zogenaamde beschaving is, en die vervolgens zijn grip op de werkelijkheid verliest, is ook bepaald niet nieuw. Nuno Pinto bouwt voort op het stramien van de beroemde novelle Heart of Darkness van Joseph Conrad. Maar dat is een constructie die de ongelijke machtsverhoudingen tussen kolonisator en gekoloniseerde evenzeer bevestigt en onderstreept als bekritiseert.

Nuno Pinto heeft het idee van het ‘hart van duisternis’ zo letterlijk genomen dat nogal wat scènes pikdonker uitvallen en personages bijna alleen nog als schaduwen te zien zijn. Het sterkste element van de film is het schitterende geluidsontwerp, dat de kijker diep in de koortsachtige belevingswereld van de hoofdpersoon verplaatst. Na de uitputtingsslag van Mosquito kwam het openingsfeest van IFFR wat beduusd en bedremmeld op gang.