Genuanceerde viering Pilgrim Fathers in Rotterdam

Delfshaven 400 jaar geleden vertrokken de pelgrimvaders uit Delfshaven. De gemeente heeft 350.000 euro voor de viering van dit „hete hangijzer”.

Het vertrek van de Pilgrim Fathers uit Delfshaven is afgebeeld op de Embarkation of the Pilgrims in het Capitool.
Het vertrek van de Pilgrim Fathers uit Delfshaven is afgebeeld op de Embarkation of the Pilgrims in het Capitool. Foto Flickr US Capitol

Op de zandbanken in het open water voor Delfshaven (waar later Schiemond is gebouwd), stapten op 22 juli 1620 elf vrouwen, zestien mannen en negentien kinderen aan boord van de Speedwell voor de oversteek naar Amerika. Dit bootje bleek zo gammel dat het maar net de kust van Engeland bereikte. Daar stapte het gezelschap noodgedwongen over op de grotere Mayflower om de oceaan over te steken. Vijf maanden later bereikten deze Pilgrim Fathers Massachusetts in de Verenigde Staten.

Ideologisch speelden de pelgrims een belangrijke rol bij het ontstaan van de huidige VS. Hun overtuigingen, zoals de scheiding van kerk en staat, vormen een belangrijke basis van de Amerikaanse constitutie. Verschillende Amerikaanse presidenten waaronder Obama, de Bushes en Roosevelt stammen van hen af.

Dit jaar is het 400 jaar geleden dat deze Pilgrim Fathers in Delfshaven inscheepten. „Dus eigenlijk is een stukje Amerika geboren hier in Delfshaven”, zegt Wouter Wefers Bettink, voorzitter van het Genootschap Historisch Delfs Haven. Een schilderij waarop dit vertrek staat afgebeeld, Embarkation of the Pilgrims from Delfs Haven, hangt prominent in het Capitool.

De kerk, deze omgeving: het voelt als een deel van mijzelf

In de Verenigde Staten, Engeland, Leiden en dus ook in Rotterdam wordt dit jaar stil gestaan bij deze reis. De gemeente Rotterdam trekt 350.000 euro uit voor het vier weken durende evenement Delfshaven400. Om het Rotterdamse deel van het verhaal te vertellen, schreef het college onlangs aan de raad. Maar ook om de „toeristische kwaliteiten” van de wijk te promoten.

De afvaart van de Pelgrimvaders is het haakje waar Delfshaven400 aan is opgehangen. Maar eigenlijk is het maar een smal haakje, zegt projectmanager Marianne Smitshoek van het evenement. „De pelgrims zijn hier maar een dag geweest.” En het haakje is ook een heet hangijzer. „Het waren religieuze fanatiekelingen. Ze hebben zich nogal misdragen in de VS”, zegt Smitshoek. Toen in 2014 een monument voor de reizigers werd geplaatst in Delfshaven was het drie dagen later beklad met teksten die verwezen naar slavenhandel, meldde RTV Rijnmond destijds.

De ultra-orthodoxe Pelgrimvaders vluchtten rond 1609 uit Engeland naar het liberale Nederland omdat zij zich niet wilde conformeren aan de Anglicaanse staatskerk. Ze kwamen terecht in Leiden omdat daar werk was in de lakenweverij, zegt voorzitter Ted Poot van stichting Pilgrim Harbour. „Hier vonden ze het te vrij. Dat Hollanders hun kind bijvoorbeeld een nachtzoen gaven, vonden zij al te intiem.”

De verhalen van Henry Hudson die met VOC-schip de Halve Maen de kusten van Amerika verkende inspireerde de puriteinen om de oversteek te maken. De dag voor hun vertrek kwamen ze met een trekschuit over de Schie vanuit Leiden. Ze bleven één nacht in Delfshaven, mogelijk in de Pelgrimvaderskerk, en voeren vervolgens op de Speedwell naar Engeland.

Een monument voor de pelgrims in Delfshaven was na drie dagen beklad

Het verhaal van de Pilgrim Fathers kent twee kanten, zegt stichtingsvoorzitter Poot. „Het is het verhaal van eigenheid. Opkomen voor je cultuur en je geloof. Maar ook van dominantie, overheersing, roofzucht en uitbuiting. Onder de kolonisten zat ook hebzuchtig tuig van de straat.” Projectmanager Smitshoek: „Onder bepaalde groepen heerst er trots over de rol die Delfshaven heeft gespeeld in het ontstaan van de VS.” Anderen zijn er fel op tegen dat dit moment wordt aangegrepen voor een evenement. „We willen alle kanten van dit verhaal belichten.” Daarom is de oorspronkelijke titel van veranderd van Pelgrims400 in Delfshaven400. En de nadruk van de festiviteiten ligt niet zozeer op de Pilgrim Fathers zelf, maar op migratie. „Het thema is ‘komen en gaan’”, zegt Poot. „Delfshaven telt 170 verschillende nationaliteiten. Deze plek waar wij wonen, met deze geschiedenis, dát is wat ons bindt.”

Voor het evenement meert een replica van VOC-schip De Halve Maen aan in de Achterhaven op 1 mei. „Het schip lijkt een beetje op de Mayflower”, zegt Poot van de stichting Pilgrim Harbour. Het is te bezoeken tot 9 augustus en op 22 juli wordt de afvaart van de pelgrims er nagespeeld. „Het is wel nog spannend of de Halve Maen onder de VOC-brug past in Delfshaven”, zegt Wefers Bettink. Hij houdt zijn duim en wijsvinger drie centimeter uit elkaar. „Er is maar zo’n klein beetje speling”.

Het daadwerkelijke programma begint op vrijdag 17 juli, de meeste activiteiten vinden in het weekend plaats. Het eerste weekend is er bijvoorbeeld in de Voorhaven een parade van zelfgemaakte boten en een concert op het water. Zeven verschillende koren met zangers van Marokkaanse, Turkse, Javaanse en Joodse komaf zingen over migratie. In de tweede week zijn er optredens, debatten en lezingen over je niet thuis voelen en verdreven worden van je eigen land. „Het verhaal van de Pilgrim Fathers kent ook een donkere kant die gaat over kolonialisme en onderdrukking van inheemse volkeren. Een onderwerp dat gezien de bevolkingssamenstelling van Rotterdam en Delfshaven niet onderbelicht mag blijven”, zegt Smitshoek. In de derde week ligt de nadruk op families en het laatste weekend staat in het teken van de geschiedenis.

Voorwaarde van de verschillende activiteiten is dat ze de wijk duurzaam verbeteren en ook aantrekkelijker maken voor toeristen. Er is bijvoorbeeld een app om het historische Delfshaven te ontdekken, er zijn nieuwe informatiebordjes bij historische gebouwen en de expositie over de pelgrims in de kerk wordt opgeknapt.

Gemeenteraadspartij Nida heeft het college schriftelijke vragen gesteld over het evenement. De partij wil dat er geen misplaatste vergelijking wordt gemaakt tussen „een koloniaal verhaal en de migratie-achtergrond van menig Rotterdammer’.