Het project Stadsdijken Zwolle. In de oranje zones wordt straks gewerkt aan versterking van de dijk.

Illustratie Waterschap Drents Overijsselse Delta

Interview

Prijs grote bouwprojecten is vaak ‘pure fictie’. Dit waterschap pakt het anders aan

Rondetafelgesprek | Experiment in aanbesteding Grote bouwprojecten kampen geregeld met kostenoverschrijdingen en complicaties. De aanbesteding van de dijkversterking rond Zwolle gaat anders, en gebeurt met open kasboeken.

‘Ze kunnen ook mijn salaris in het systeem zien.” Peter Staats van het Waterschap Drents Overijsselse Delta grijnst naar zijn gesprekspartners, de twee bouwbazen aan de andere kant van de tafel. Die lachen besmuikt terug: hun salaris staat niet in dat systeem. Hun uren gaan immers niet van het gezamenlijke project Stadsdijken Zwolle af.

Over het loon van Staats laten ze zich dus niet uit. Wel roepen de uren die het waterschap inhuurt wat wrevel bij hen op. Het is maar een voorbeeldje hoor, zegt Gijs Ploegmakers, directeur van aannemer Ploegam. Maar toch, toen hij zag wat die interim-communicatiedame van het waterschap declareert, werd hij licht chagrijnig. Was dit nou nodig?

Op zijn beurt weet hij ook wel dat de bouwbedrijven veel betalen als ze onderzoeksbureaus moeten inhuren. En hij snapt dat ze bij het waterschap niet gewend zijn om uren te schrijven.

De open boekhouding van het project Stadsdijken Zwolle is wennen voor de bouwbedrijven Ploegam en Dura Vermeer en de opdrachtgever, het Drents-Overijsselse waterschap. Maar het bevalt tot nu toe goed. Net als de aanbesteding van het 125 miljoen euro tellende dijkversterkingsproject. En, zo hoopt men, ook de uitvoering. Van zo’n open houding ga je anders samenwerken: beter.

De versterking van de stadsdijken van Zwolle – 7,5 kilometer, dwars door stad, industrie en Natura 2000-gebied – is een levensgroot experiment. Normaal tekent een opdrachtgever in grote lijnen een klus uit, en wint de bouwer met het beste plan en de laagste prijs de aanbesteding. Maar zeer regelmatig eindigen die projecten in kostenoverschrijdingen en arbitrages. Dan draait het om eisen die toch onhaalbaar bleken, risico’s of onvoorziene complicaties.

Maar bij dit project gaat het helemaal anders. Bij de Zwolse stadsdijken wordt de prijs pas bepaald als bouwers en opdrachtgever het ontwerp samen hebben uitgetekend en uitgerekend, en de risico’s hebben benoemd. Ze delen de kosten voor het ontwerp in een open boekhouding. Pas dan plakken ze een prijs op het project en wordt er gebouwd. De bouwers krijgen een gegarandeerde opslag van 14 procent, waaruit ze tegenvallers betalen en winst halen.

Aan tafel op de 14de verdieping van een toren op de Amsterdamse Zuidas zitten aanbestedingsadvocaat Petra Heemskerk van kantoor CMS, Peter Staats van het waterschap, directeur Pieter Niemantsverdriet bij de divisie infrastructuur van Dura Vermeer en Gijs Ploegmakers, mede-eigenaar van Ploegam, om het project toe te lichten.

Wiens idee was dit?

Staats: „Ik ben door het waterschap speciaal aangesteld voor het Hoogwaterbeschermingsprogramma [dijkversterking tot 2050]. Dat had net het enorme project Ruimte voor de Rivier achter de rug. Dat duurde veel te lang en kostte veel te veel. Ik ben eerst maar eens bij veel andere waterschappen gaan praten over wat er goed gaat bij grote projecten en wat niet. Omdat zo’n project Europees aanbesteed moet worden, kwam ik uit bij Petra. En na lang praten zijn we op deze vorm uitgekomen.”

Wat gaat er vaak mis in een aanbesteding van een groot bouwproject?

Petra Heemskerk gebaart naar buiten, waar de A10 door de Zuidas snijdt. De bouwwerkzaamheden voor de verbreding zijn begonnen, maar het project ligt stil door een conflict over het ontwerp. „Kijk, Zuidasdok. Dat is nu geklapt: een project van rond de miljard en een looptijd van tien jaar. Van de bouwers is gevraagd of ze vooraf even konden zeggen hoeveel werkbare dagen en hoeveel euro’s het zou gaan kosten. Nou, zo’n bouwer doet dan een blinddoek voor en schiet. Zo’n prijs is pure fictie, de wereld verandert in die tien jaar. Maar omdat in een aanbesteding alle partijen zo’n beetje op alle onderdelen gemiddeld scoren, wint de partij die de laagste prijs biedt – wat eigenlijk de partij is die het meeste durft te gokken op meevallers. En dan valt het tegen.”

Lees meer over het Zuidasdok en hoe de bouw worstelt met risicoprojecten

Wat maakt deze aanbesteding zo anders?

Staats: „Bij de stadsdijken hoefden de bouwers niet in te schrijven met een prijs of een ontwerp. Ook hoefden ze niet te zeggen welke risico’s ze voor hun rekening wilden nemen. Wel moesten ze een plan van aanpak indienen. Dat telde voor bijna de helft. Ook moesten ze een financieel plan maken, voor hoe ze tot een prijs zouden komen. En wat zwaar telde, was een assessment van de belangrijkste mensen in het project. Of die goed kunnen samenwerken en flexibel zijn. Er waren zeven partijen die meededen met de selectie. Drie partijen gingen door en dienden een inschrijving in.”

Heemskerk: „Ik kreeg wel vragen over deze aanpak. Of het juridisch klopt om zonder prijs in te schrijven. Maar er zijn wel duidelijke financiële kaders. Het mag niet zomaar eindeloos veel kosten.”

Was dit moeilijk te verkopen aan het waterschap? Het is immers de vraag of je zo de laagste prijs krijgt.

Staats: „Er viel wel wat uit te leggen. Maar in de eerste fase, als we samen een ontwerp maken, hebben we een ‘kostentafel’, met iemand van ons, een calculator van de bouwers en een onafhankelijke deskundige. Die controleren of we in de begroting de juiste prijzen hanteren. En dan is er nog een commissie van drie wijze mannen” – Petra Heemskerk rolt met haar ogen – „die bekijken of het ontwerp redelijk is. Je kunt wel de juiste prijs voor goud rekenen, maar misschien is er geen gouden leuning op die brug nodig.”

Hoe spannend is deze aanpak voor de bouwers?

„Juist niet zo spannend”, zegt Pieter Niemantsverdriet van Dura Vermeer. „Voor ons zit het grootste gevaar altijd in de eerste fase, in het ontwerp. Daarin moeten we alles goed uitzoeken, zoals waar kabels en leidingen zitten.”

Ploegmakers: „We kwamen een keer een complete riolering tegen die niet op de tekening stond.”

Niemantsverdriet: „Soms beland je in een contract en kom je tijdens de bouw nog allerlei dingen tegen die niet kloppen. In dit geval kunnen we eerst samen alles goed onderzoeken, wat wordt betaald uit het gezamenlijke budget. Pas dan bepalen we wie welk risico draagt. Dat is veiliger.”

Staats: „Deze aanpak scheelt ook geld. Bij het ontwerpen halen we nu bijvoorbeeld samen even degene die over het grasmaaien gaat erbij. Die zegt dan: als je ’t zo en zo doet, hoeft de dijk hier maar zo breed te zijn voor mijn tractor. Bij een regulier contract zet je als opdrachtgever een harde eis in je contract, en moet de bouwer het maar uitvoeren. Als je er samen naar kijkt, blijkt dat het een stuk makkelijker en goedkoper kan.”

Heemskerk: „We hebben nog iets afgesproken. Aan het einde van de eerste fase, als er een ontwerp met een prijs is, kunnen beide partijen er nog voor kiezen om er zonder problemen uit te stappen. Zodat we zeker weten dat ze er allebei achter staan.”

Het motto van dit project is eigenlijk: doe normaal, over en weer

Petra Heemskerk aanbestedingsadvocaat

De bouwers krijgen een vaste opslag van 14 procent. Dan is er ook geen kans op dikke winst.

Niemantsverdriet: „Maar we wíllen helemaal geen risico lopen. Als Dura Vermeer blijven we liever dicht bij ons soort projecten. We willen gewoon goed werk afleveren, binnen de prijs en binnen de tijd.”

Zijn de bouwers niet bang dat ze in een open boekhouding te veel bedrijfsgevoelige informatie weggeven?

Niemantsverdriet: „Nee. Op de prijs van een hijskraan of een bouwvakker kun je echt niet concurreren. Iedereen heeft dezelfde cao.”

Ploegmakers: „We moesten wel nadenken over hoe open we wilden zijn. Moesten de lonen van de mensen erin? De kosten van het onderhoud van de machines? Maar niet alles bleek nodig.”

Is deze aanpak heel uniek?

Projecten die afwijken van de standaardaanpak zijn volgens Heemskerk op één hand te tellen. Kijk, een beetje sombere jurist kan denken: doe maar niet. Je betaalt te veel of je handelt tegen de aanbestedingswet. Maar ik ben niet somber. Ik denk dat we het gewoon moeten proberen.”

Het Zwolse project zit nu in de planfase. Volgend jaar start de bouw, in 2024 moet het af. Tot nu toe verloopt het soepel, bevestigen alle aanwezigen. Heemskerk: „Het motto van dit project is eigenlijk: doe normaal, over en weer.”