Verlof voor ziek kind, mantelzorg en om te stemmen

Verlofstelsel Lang niet iedereen die te maken krijgt met situaties waarin hij verlof mag opnemen, doet dat ook. Daar zijn allerlei redenen voor. Maar één ding is duidelijk: „de werkgever mag verlof in principe niet weigeren.”

Fotografe Ilse Wolf volgt haar ouders al 6 jaar. Haar vader verloor 15 jaar geleden zijn arm en haar moeder verzorgt hem sindsdien als mantelzorger. Het project Papa van Wolf maakt deel uit van het grotere fotoproject Mantel der Liefde over mantelzorgers in Nederland.
Fotografe Ilse Wolf volgt haar ouders al 6 jaar. Haar vader verloor 15 jaar geleden zijn arm en haar moeder verzorgt hem sindsdien als mantelzorger. Het project Papa van Wolf maakt deel uit van het grotere fotoproject Mantel der Liefde over mantelzorgers in Nederland. Foto Ilse Wolf

Een kleine quiz voor de oplettende werknemer. Je bent op je werk en je kind wordt ziek. Mag je een middag betaald vrij nemen om het van school te halen? Mag je onder werktijd met de buurvrouw mee naar de dokter? En mag je, wederom doorbetaald, onder werktijd stemmen als dat echt niet anders kan?

Het antwoord is drie maal ‘ja’ – mits je gebruik maakt van een of andere vorm van verlof.

Nederland heeft een uitgebreid verlofstelsel, waarvan werknemers volop kunnen profiteren. Hiervoor zijn tal van wettelijke regelingen, geldig voor elke werknemer. Menig cao kent daarnaast specifieke regelingen voor tijdelijk vrijaf, betaald of onbetaald. Maar de benutting van al die mogelijkheden is beperkt, zo blijkt uit onderzoek.

Neem het zorgverlof. Uit een studie van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) uit 2017, naar langdurende zorg door werknemers, bleek dat slechts 16 procent van de mannen en 17 procent van de vrouwen die te maken kregen met een ‘langdurende zorgsituatie’ verlof opnam. Lang niet iedereen wéét wanneer je precies recht hebt op verlof. In het meest recente onderzoek naar verlof van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), uit 2011 alweer, wist een vijfde van de ondervraagden die voor een naaste zorgden zonder gebruik te maken van kortdurend zorgverlof, niet eens van het bestaan ervan. Bij langdurend zorgverlof was dat 13 procent van de werknemers, bij ouderschapsverlof 9 procent.

Tijd voor een opfriscursus verlof? Of is er meer aan de hand?

Zieke buurvrouw

Dit is het belangrijkste om te weten: „De werkgever mag verlof in principe niet weigeren.” Dat zegt Zoltán Lippényi, organisatiesocioloog aan de Rijksuniversiteit Groningen. In 2015 onderzocht hij waardoor mensen wel of geen verlof aanvragen. „Weigeren mag alleen als het bedrijf kan aantonen dat het, door verlof toe te kennen, financieel in zwaar weer komt.”

Ouderschapsverlof, onbetaald verlof dat je krijgt om voor een kind onder de 8 jaar te zorgen, is wellicht de bekendste verlofsoort. Verder is er zorgverlof – recht op vrije tijd om te zorgen. Tijdens kortdurend zorgverlof moet de werkgever ten minste 70 procent van het salaris doorbetalen. Hij is niet verplicht tot doorbetalen bij langdurend zorgverlof.

Sinds 2015 geeft niet alleen zorg voor familie recht op zorgverlof, maar ook die voor een buurman, vriend of kennis – mits je de enige bent die deze zorg kan verlenen. Deze ‘modernisering van verlofregels’, zoals het kabinet het noemde, zou ervoor moeten zorgen dat méér mensen aan het werk willen, en kunnen.

Calamiteitenverlof, tot slot, geeft een werknemer recht op verlof in een noodsituatie. Bij een gesprongen waterleiding, bijvoorbeeld.

Foto Ilse Wolf

Informele afspraken

Jessica van Ruitenburg, beleidsadviseur bij vakbond FNV, gaf onlangs een presentatie over mantelzorg. „In de zaal zat een vrouw die al acht jaar voor haar moeder én dochter zorgde. Ze had nog nooit van een verlof gehoord”, zegt ze.

Dat een regeling niet altijd bekend is, is niet de enige verklaring voor het geringe gebruik ervan. „Ik denk dat het ook te maken heeft met het feit dat mensen informele afspraken maken met hun werkgever en zo een paar uurtjes weg kunnen”, zegt Lippényi.

Anderzijds merkt Van Ruitenburg dat werknemers voor de verzorging van een ziek kind soms vakantiedagen opnemen, zegt ze. „Zo heb ik niet zoveel gedoe, denken ze, en dan krijg ik in ieder geval doorbetaald.” Het SCP-onderzoek bevestigt dit. Daaruit blijkt dat zo’n 30 procent van de werknemers voor kortstondige zorg vakantiedagen gebruikt, 28 procent neemt zorgverlof op.

Vrouwen lossen langdurige zorgsituaties vaak op door parttime te gaan werken

Zoltán Lippényi organisatiesocioloog

Begrijpelijk speelt ook het salarisverlies mee, zegt zowel Lippényi als Van Ruitenburg. Dat is te zien in het onderzoek van het CBS uit 2017: inkomensverlies was een belangrijke reden om geen verlof aan te vragen. „Bovendien lossen vooral vrouwen langdurige zorgsituaties vaak op door parttime te gaan werken”, aldus de socioloog.

De belangrijkste reden om geen verlof aan te vragen, is misschien nog wel het werk zélf. In kortdurende en langdurende zorgsituaties geeft 46 respectievelijk 39 procent van de werknemers aan dat hun werk een verlofopname in de weg zat, aldus het SCP-onderzoek.

Mensen willen nu eenmaal geen problemen veroorzaken op het werk, meent Lippényi. Binnen organisaties waarin duidelijk wordt gemaakt dat je zorg en werk best mag combineren, of waar een medezeggenschapsorgaan is, wordt váker verlof opgenomen, vond hij in zijn onderzoek.

Foto Ilse Wolf

Anti-zorgverlofbeleid

In de praktijk blijkt dat niet ieder bedrijf zich aan de regels houdt. Een verlofaanvraag wordt simpelweg geweigerd, ofschoon dit niet mag, zegt Van Ruitenburg. Of erger nog, verlof wordt tegengewerkt: „Ik ken een HR-manager die de opdracht had gekregen een bewust anti-zorgverlofbeleid te voeren”, zegt de FNV-beleidsadviseur.

„Het zou interessant zijn om meer onderzoek te doen naar overwegingen van mensen voor het opnemen van verlof”, zegt Lippényi. „Daarover is op wetenschappelijk vlak nog te weinig bekend. „Zitten er allerlei haken en ogen aan, of is het niet nodig omdat het op andere manieren wordt opgelost?”

Wat het ook is, we moeten het wel weten, vindt de socioloog. „De vraag naar zorg neemt alleen maar toe. Het zou met name interessant zijn om te kijken naar langdurig verlof, en waarom mensen dat onaantrekkelijk vinden”, zegt hij. „Een bedrijf kan coulant zijn en werknemers een paar uurtjes weg laten gaan, maar dat is geen oplossing voor een structurele zorgsituatie.”

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.